Dây lửa ít gân (Rourea coccinea) là một loại cây mọc hoang dã và thường được nhắc tới trong một số bài thuốc dân gian. Nhiều người có thói quen tự ý tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên sắc nước uống để bồi bổ sức khỏe mà không tìm hiểu kỹ về độ an toàn thực tế.
Theo y học hiện đại, thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với việc hoàn toàn vô hại đối với cơ thể người dùng. Dây lửa ít gân là dược liệu còn rất hạn chế dữ liệu nghiên cứu lâm sàng, tiềm ẩn tác động bất lợi đến các chỉ số chuyển hóa nội tạng, do đó một số nhóm người có thể trạng nhạy cảm cần thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng.
Dây lửa ít gân và nguy cơ tiềm ẩn với chuyển hóa
Nhiều người quan niệm cây cỏ tự nhiên thì uống vào cơ thể chỉ có lợi chứ không có hại. Dù vậy, các hoạt chất sinh học thực vật khi hấp thu qua đường tiêu hóa đều cần được cơ quan nội tạng chuyển hóa và đào thải ra ngoài.
Một khảo sát năm 2020 nhấn mạnh việc sử dụng không kiểm soát hoặc không hợp lý các cây thuốc trong y học cổ truyền có thể gây ra rủi ro độc tính ngắn hạn hoặc dài hạn cho cơ thể người [1]. Các bài thuốc lưu truyền dân gian thường thiếu nghiên cứu chuẩn mực về độc tính liều lặp lại kéo dài [1]. Khi gan và thận phải làm việc liên tục để xử lý một lượng lớn hoạt chất lạ từ thảo mộc, các rối loạn chỉ số chuyển hóa hoàn toàn có thể xảy ra [1].
Bằng chứng độc tính bán cấp từ nghiên cứu thực nghiệm
Để kiểm tra độ an toàn của dây lửa ít gân (Rourea coccinea), một nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố vào năm 2020 nhằm đánh giá độc tính tế bào ấu trùng và độc tính bán cấp của chiết xuất thủy cồn từ lá cây này [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột cống trắng đực dòng Wistar albino theo đúng hướng dẫn chuẩn ngặt nghèo OECD 407 [1].
Các con chuột trong nghiên cứu được cho sử dụng chiết xuất lá Rourea coccinea với ba mức liều lượng khác nhau gồm 200 mg/kg, 400 mg/kg và 800 mg/kg [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành theo dõi các chỉ số sinh hóa máu, chỉ số huyết học cũng như giải phẫu bệnh học mô học đối với gan và thận [1].
Kết quả ghi nhận từ thử nghiệm cho thấy chiết xuất không gây tử vong ở động vật thí nghiệm và không làm thay đổi cấu trúc giải phẫu mô học của gan hay thận [1]. Ngoài ra, thử nghiệm độc tính tế bào ấu trùng tôm Artemia salina cũng ghi nhận chiết xuất không độc với nồng độ gây chết trung bình LC50 lớn hơn 0,1 mg/mL [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra những biến đổi đáng chú ý về mặt sinh hóa và huyết học ở các cá thể chuột được cho dùng Rourea coccinea [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã ghi nhận sự thay đổi rõ rệt ở chỉ số hematocrit (thể tích hồng cầu), chỉ số men gan ASAT và chỉ số ure máu (uremia) [1].
Thiếu hụt dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai
Một vấn đề y học nổi cộm là việc sử dụng thảo dược tự nhiên trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai thường có tâm lý chuộng dùng thảo mộc vì nghĩ thảo mộc an toàn hơn các loại thuốc tân dược [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 chỉ ra rằng tính an toàn và hiệu quả của các vị thảo dược đối với phụ nữ mang thai vẫn còn nhiều hạn chế lịch sử và chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu dùng thuốc hợp lý hiện nay [2]. Để phân loại nguy cơ dùng thảo dược trong thai kỳ, y học hiện đại đã phân chia thảo dược thành 5 mức độ an toàn: cấm dùng, chống chỉ định, thận trọng, chưa rõ và có thể dùng [2].
Hệ thống đánh giá này dựa trên các tiêu chí như độc tính đối với phôi thai (gây quái thai, đột biến), độc tính truyền thống (nguy cơ sảy thai) hay tính dược lực mãnh liệt gây phá khí, trục huyết [2]. Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay báo cáo y khoa nào chứng minh tính an toàn của dây lửa ít gân trên thai phụ [1]. Do đó, loại thảo mộc này hoàn toàn không nằm trong danh mục thảo dược an toàn cho phụ nữ có thai [2].
4 nhóm người không nên dùng dây lửa ít gân
Dựa trên các thay đổi sinh hóa được ghi nhận từ thử nghiệm thực nghiệm và nguyên tắc an toàn dược lý, có 4 nhóm người cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý sử dụng dây lửa ít gân:
Thứ nhất là người có tiền sử hoặc đang suy giảm chức năng thận. Thử nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất Rourea coccinea gây biến đổi đáng kể chỉ số ure máu [1]. Khi chức năng lọc của cầu thận đã yếu, việc tiếp nhận thêm các chất làm xáo trộn nồng độ ure huyết có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm bài tiết của thận [1].
Thứ hai là người có bệnh lý về gan hoặc men gan cao. Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận sự biến đổi rõ rệt của chỉ số men gan ASAT ở nhóm động vật dùng chiết xuất lá cây này [1]. Người đang mắc viêm gan, suy giảm chức năng tế bào gan nếu dùng dược liệu có thể đối mặt với nguy cơ kích ứng tế bào gan, gây gánh nặng chuyển hóa không cần thiết [1].
Thứ ba là phụ nữ đang mang thai. Thảo dược tự nhiên tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sự phát triển của thai nhi và tiến trình mang thai [2]. Dây lửa ít gân chưa từng được kiểm nghiệm độ an toàn trên phụ nữ có thai và việc sử dụng thảo dược liều cao, kéo dài luôn tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến cơ thể [1].
Thứ tư là người gặp tình trạng rối loạn huyết học hoặc thiếu máu. Bằng chứng thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất từ cây Rourea coccinea làm thay đổi chỉ số hematocrit ở đối tượng thử nghiệm [1]. Sự xáo trộn tỷ lệ thể tích hồng cầu trong máu có thể gây ảnh hưởng không tốt đến người có hệ tuần hoàn hoặc huyết học không ổn định [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người tin rằng thảo dược hái từ rừng hoặc vườn nhà có thể nấu nước uống thay trà hàng ngày mà không cần liều lượng. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe.
Nghiên cứu trên Rourea coccinea đã đưa ra lưu ý rõ ràng: việc sử dụng thảo dược này trong y học cổ truyền ở mức liều cao và lặp lại liên tục trong thời gian dài đòi hỏi sự chú ý đặc biệt vì nguy cơ tác động xấu lên các chỉ số nội tạng [1]. Không có loại thảo dược nào là an toàn vô điều kiện cho mọi đối tượng.
Bên cạnh đó, việc nghe theo kinh nghiệm truyền miệng để chữa bệnh nam khoa hoặc các vấn đề sức khỏe khác bằng dây lửa ít gân là hành động có thể mang lại rủi ro [1]. Thảo mộc tự nhiên chứa rất nhiều hợp chất hóa thực vật phức tạp cần được phân tích và kiểm soát nghiêm ngặt trước khi ứng dụng trực tiếp lên con người [1].
Áp dụng cẩn trọng và lời khuyên y tế
Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần từ bỏ thói quen tự ý thu hái dây lửa ít gân hay bất kỳ loại cây dại nào để đun uống. Chỉ nên dùng các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu đã được cơ quan chức năng kiểm định rõ ràng về nguồn gốc và chất lượng.
Đối với người thuộc các nhóm nguy cơ cao như có bệnh nền gan, thận hoặc đang mang thai, mọi quyết định dùng thêm dược liệu ngoài thực đơn hàng ngày đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, bất thường về tiêu hóa, vàng da hoặc đau hạ sườn, người dùng cần ngưng sử dụng thảo dược và tới bệnh viện kiểm tra chỉ số sinh hóa máu ngay lập tức.
