Bổ dưỡng hay rước họa vào thân?
Kiến gai đen từ lâu được truyền tai nhau như vị thuốc đại bổ, giúp tăng cường sinh lực, mạnh gân cốt và cải thiện sức khỏe. Nhiều người không ngần ngại tìm mua kiến sống, trứng kiến hoặc ngâm rượu kiến gai đen để uống hằng ngày bồi bổ cơ thể.
Tuy nhiên, việc sử dụng các loại côn trùng làm thực phẩm luôn đi kèm những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Những người có cơ địa dị ứng hải sản, dị ứng mạt bụi, trẻ nhỏ chưa rõ tiền sử dị ứng và người có bệnh lý đường tiêu hóa cần hết sức cẩn trọng hoặc tránh dùng kiến gai đen để phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
Hiện nay, các nghiên cứu chuyên sâu trực tiếp về kiến gai đen (Polyrhachis dives) còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu khoa học về độ an toàn và nguy cơ phản ứng bất lợi tập trung vào nhóm côn trùng ăn được nói chung [1, 5]. Do đó, người dùng không nên chủ quan coi đây là thần dược lành tính.
Hiểm họa phản vệ từ dị ứng chéo protein
Nhiều người lầm tưởng rằng trước giờ chưa từng ăn kiến thì không thể bị dị ứng kiến. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến và có thể dẫn tới những hậu quả khó lường về mặt y khoa [1].
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở hiện tượng phản ứng dị ứng chéo giữa các loài động vật chân khớp [1, 2]. Các nghiên cứu về côn trùng ăn được chỉ ra rằng chúng chứa các kháng nguyên phổ biến (pan-allergens) như tropomyosin và arginine kinase [1, 5]. Hai loại protein này có cấu trúc tương đồng cao với kháng nguyên tìm thấy trong giáp xác như tôm, cua và mạt bụi nhà [1, 5].
Khi người đã mẫn cảm với tôm cua hoặc mạt bụi ăn phải côn trùng, hệ miễn dịch sẽ nhận diện nhầm các protein này là mối đe dọa [1, 5]. Kháng thể IgE lập tức kích hoạt giải phóng ồ ạt hóa chất trung gian, dẫn đến các phản ứng dị ứng cấp tính như nổi mề đay, khó thở, phù mí mắt và nguy hiểm nhất là sốc phản vệ [1, 4, 7].
Bên cạnh các dị nguyên chéo, côn trùng ăn được còn chứa các họ protein đặc hiệu có thể kích hoạt đáp ứng dị ứng ở người nhạy cảm, bao gồm protein cảm thụ hóa học (chemosensory protein), hexamerin và protein gắn mùi (odorant-binding protein) [2].
4 nhóm người không nên dùng kiến gai đen bồi bổ
Căn cứ vào các cơ chế sinh học và bằng chứng y khoa hiện có, dưới đây là 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng hoặc tuyệt đối tránh sử dụng kiến gai đen:
Người có tiền sử dị ứng hải sản (tôm, cua, giáp xác): Đây là nhóm có nguy cơ cao nhất gặp phải hiện tượng dị ứng chéo [1, 5]. Phản ứng chéo và đồng mẫn cảm giữa tropomyosin, arginine kinase của côn trùng với tôm cua đã được chứng minh rõ ràng trên lâm sàng [3]. Ngay cả khi chưa từng tiếp xúc với kiến gai đen, người dị ứng tôm cua vẫn có thể bị kích hoạt cơn dị ứng nghiêm trọng ngay lần đầu sử dụng [4, 5].
Người dị ứng với mạt bụi nhà: Mạt bụi nhà (Dermatophagoides pteronyssinus) chứa các protein tương đồng lớn với protein cơ của các loài côn trùng [1, 4, 7]. Bệnh nhân dị ứng mạt bụi khi dung nạp protein từ côn trùng có thể bị phản ứng qua trung gian IgE, khởi phát viêm mũi, hen phế quản hoặc sốc dị ứng [1, 7].
Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng tiềm ẩn: Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện và tiền sử dị ứng thường chưa bộc lộ rõ ràng [1]. Một báo cáo lâm sàng năm 2023 ghi nhận trường hợp bé trai 3 tuổi bị phản ứng dị ứng tức thì (hắt hơi, chảy nước mũi, ho, phù nề mí mắt) sau khi ăn 2 chiếc bánh quy chứa dế mèn, dù bé từng ăn tôm và chưa từng có tiền sử bệnh dị ứng trước đó [1]. Việc cho trẻ nhỏ sử dụng kiến gai đen hoặc rượu ngâm kiến để bồi bổ tiềm ẩn rủi ro rất lớn.
Người mắc bệnh dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa: Các loài kiến mang tuyến tiết chứa chất phòng vệ tự nhiên [4]. Dù các nghiên cứu độc tính bán trường diễn trên chuột dùng ấu trùng Zophobas atratus ở các liều 1250, 2500 và 5000 mg/kg/ngày trong 2 đến 13 tuần không ghi nhận độc tính hay tổn hại cơ quan đích [5], việc tiêu thụ côn trùng chưa qua tinh chế vẫn có thể gây khó tiêu, nôn ói và rối loạn tiêu hóa [4]. Đặc biệt, người có niêm mạc dạ dày nhạy cảm khi dùng kiến nguyên con hoặc ngâm chung với rượu mạnh sẽ khiến tình trạng viêm loét thêm trầm trọng.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính và dị ứng?
Để làm rõ độ an toàn của thực phẩm từ côn trùng, giới khoa học quốc tế đã thực hiện nhiều nghiên cứu đánh giá độc học và dị nguyên:
Một bài tổng quan công bố năm 2020 nhấn mạnh rằng hầu hết dị nguyên được nhận diện ở côn trùng ăn được là các pan-allergen có phản ứng chéo cao từ động vật không xương sống, đặc biệt là tropomyosin và arginine kinase [6]. Báo cáo cũng chỉ ra các dị nguyên này tương đồng với dị nguyên có trong gián [6]. Dù vậy, việc xác định các protein dị ứng đặc hiệu riêng cho từng loài côn trùng vẫn cần nghiên cứu thêm [6].
Năm 2021, nghiên cứu phân tích hệ protein và tin sinh học trên các loài côn trùng ăn được như tằm (Bombyx mori), dế (Acheta domesticus), châu chấu di cư châu Phi (Locusta migratoria), sâu quy (Tenebrio molitor), đuông dừa (Rhynchophorus ferrugineus) và sâu rồng (Zophobas atratus) đã xác nhận sự tồn tại của các họ protein đặc hiệu có thể kích hoạt đáp ứng dị ứng ở người nhạy cảm [2].
Về mặt độc tính tổng thể, nghiên cứu năm 2020 trên chuột Sprague-Dawley đánh giá bột ấu trùng Zophobas atratus đông khô khử béo với các liều 1250, 2500 và 5000 mg/kg/ngày trong 2 tuần và 13 tuần [5]. Kết quả theo hướng dẫn OECD và GLP cho thấy không có thay đổi bệnh lý, dấu hiệu lâm sàng, cân nặng, chỉ số máu, hóa sinh hay biến đổi mô học [5]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) đạt 5000 mg/kg/ngày và không làm tăng nồng độ IgE huyết thanh ở chuột [5].
Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên ấu trùng Allomyrina dichotoma dùng trong 13 tuần ở chuột cũng không ghi nhận thay đổi đáng kể về nồng độ IgE [4]. Tuy nhiên, xét nghiệm histamine cho thấy mẫu chuột ở cả hai giới có xu hướng tăng nhẹ theo nồng độ liều (chuột đực tăng 1,1 - 1,4 lần; chuột cái tăng 1,1 - 1,6 lần), trong đó chuột cái dùng liều 2500 mg/kg/ngày ghi nhận mức tăng histamine có ý nghĩa thống kê ở tuần 13 và tuần phục hồi thứ 4 [4].
Nghiên cứu cũng dẫn chứng việc ăn nhộng bướm Eucheirasocialis từng gây nôn mửa, đau đầu ở người, hoặc sâu bướm Anaphe spp. gây hội chứng thất điều, nhấn mạnh rằng côn trùng tự nhiên có thể chứa độc tố phòng vệ gây rối loạn tiêu hóa [4].
Hiểu lầm: Nấu chín hay ngâm rượu có triệt tiêu dị ứng?
Đa số người dân cho rằng việc rang chín, nấu sôi hoặc ngâm rượu kiến gai đen nhiều tháng sẽ phân hủy hoàn toàn độc tố và chất gây dị ứng. Khoa học đã chứng minh điều ngược lại.
Nghiên cứu năm 2016 trên 3 loài sâu bột (Tenebrio molitor, Zophobas atratus và Alphitobius diaperinus) cho thấy xử lý nhiệt cũng như quá trình tiêu hóa trong ống nghiệm chỉ làm giảm chứ không loại bỏ hoàn toàn khả năng phản ứng chéo IgE của tropomyosin và mạt bụi nhà [7]. Các protein này rất bền nhiệt và giữ được cấu trúc kích thích miễn dịch ngay cả sau khi nấu chín [5, 7].
Một tổng quan năm 2021 cũng khẳng định quá trình chế biến thực phẩm chỉ làm thay đổi độ tan và tính phản ứng miễn dịch tùy thuộc từng loài và từng loại protein, chỉ có thủy phân bằng enzym hoặc hóa học mới có thể triệt tiêu tính phản ứng trong một số trường hợp cụ thể [8]. Do đó, kiến ngâm rượu hay kiến rang chín vẫn tiềm ẩn nguyên vẹn nguy cơ sốc phản vệ đối với cơ địa mẫn cảm [5, 7].
Áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng cần thận trọng, không tự ý săn lùng hoặc sử dụng kiến gai đen hoang dã trôi nổi không rõ nguồn gốc. Những người muốn bồi bổ sức khỏe cần ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng từ thực phẩm thông thường đã qua kiểm định.
Nếu chưa từng sử dụng côn trùng làm thực phẩm, chỉ nên thử với một lượng rất nhỏ và chú ý theo dõi các phản ứng của cơ thể trong 24 giờ. Khi xuất hiện các triệu chứng như ngứa họng, nổi mẩn, nôn ói, khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để cấp cứu. Người có bệnh nền về đường tiêu hóa, gan, thận hoặc đang điều trị bệnh mạn tính bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào từ kiến gai đen.
