4 nhóm người không nên tự ý uống nước sắc cây thông đất

Cơn sốt tự sắc cây thông đất trị suy giảm trí nhớ

Những năm gần đây, cây thông đất (tên khoa học phổ biến là Lycopodiella cernua) trở thành từ khóa được tìm kiếm rầm rộ trên các hội nhóm sức khỏe. Không ít gia đình tìm mua cây khô hoặc tươi về đun nước uống hàng ngày với hy vọng phục hồi trí nhớ cho người già sa sút trí tuệ, hoặc tăng cường khả năng tập trung cho người làm việc trí óc. Thậm chí, nhiều lời đồn thổi trên mạng xã hội còn ca tụng vị thuốc này như thần dược đẩy lùi hoàn toàn căn bệnh Alzheimer.

Tuy nhiên, việc sử dụng thảo dược tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian mà thiếu đi sự hiểu biết về dược lý học tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Nước sắc thô từ cây thông đất không đơn thuần là một loại trà bổ dưỡng vô hại. Trong thân lá của chúng chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh tự chủ của cơ thể.

Trước khi quyết định đun nước uống mỗi ngày, người dùng cần hiểu rõ bản chất của loại cây này để tránh biến việc bồi bổ thành mối nguy hại đe dọa tính mạng, đặc biệt là nhóm người đang mang sẵn các bệnh lý mạn tính.

Cơ chế tác động: Ức chế acetylcholinesterase và kích thích phó giao cảm

Để hiểu vì sao cây thông đất lại nguy hiểm cho một số đối tượng, trước hết cần nhìn vào cơ chế phân tử của các hoạt chất bên trong nó. Acetylcholine là chất dẫn truyền thần kinh quan trọng, điều khiển hoạt động ghi nhớ, học tập ở não bộ và kiểm soát hệ thần kinh phó giao cảm ở các cơ quan ngoại vi. Trong cơ thể người bình thường, enzym acetylcholinesterase (AChE) có nhiệm vụ phân hủy acetylcholine sau khi nó hoàn thành nhiệm vụ dẫn truyền xung thần kinh, giúp duy trì trạng thái cân bằng.

Các nghiên cứu khoa học phát hiện chiết xuất từ cây thông đất có khả năng ức chế mạnh mẽ hoạt tính của enzym AChE [1, 2]. Khi enzym này bị chặn lại, acetylcholine không bị phân hủy mà tích tụ với nồng độ cao trong các khe tiếp hợp thần kinh ^[1]. Ở não bộ, việc tăng chất này hỗ trợ cải thiện dẫn truyền nhận thức [2, 3]. Nhưng tại các cơ quan nội tạng, nồng độ acetylcholine dư thừa sẽ gây kích thích quá mức hệ thần kinh đối giao cảm (phó giao cảm).

Kích thích phó giao cảm quá đà dẫn tới hiện tượng co thắt các cơ trơn (ở phế quản, bàng quang, dạ dày, ruột) và tăng tiết dịch mạnh mẽ tại các tuyến niêm mạc. Chính sự co thắt cơ học và tăng bài tiết không kiểm soát này là nguồn cơn gây ra các biến chứng nguy hiểm cho những người có cơ quan nội tạng đang bị tổn thương hoặc quá nhạy cảm.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính của thông đất?

Tại Việt Nam và nhiều khu vực trên thế giới, cây thông đất đã được đưa vào phòng thí nghiệm để phân tích các thành phần hóa học cũng như đặc tính dược lý.

Năm 2013, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính kháng cholinesterase của các loài thuộc họ Thông đất (Lycopodiaceae) từ Brazil cho thấy chiết xuất alkaloid của loài Lycopodiella cernua thể hiện khả năng ức chế acetylcholinesterase trong ống nghiệm với giá trị IC50 là 42,6 +- 1,5 microgam/mL ^[2]. Thử nghiệm cũng ghi nhận khả năng ức chế butyrylcholinesterase (BChE) và phát hiện sự hiện diện của nhiều alkaloid thuộc các nhóm lycopodane, flabellidane và cernuane, cho thấy tác động ức chế enzyme phân giải dẫn truyền thần kinh này bắt nguồn từ hệ hợp chất alkaloid phức tạp ^[2].

Tiếp đó, một công bố năm 2014 trên thực nghiệm đã làm sáng tỏ hơn hiệu quả của loài Lycopodiella cernua có nguồn gốc từ Việt Nam ^[3]. Các nhà nghiên cứu dùng phân đoạn alkaloid từ dịch chiết methanol (ký hiệu là VLC) thử nghiệm trên mô não chuột và trên chuột sống bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine ^[3]. Kết quả trong ống nghiệm chỉ ra VLC ức chế AChE tại vỏ não trước trán, hồi hải mã và thể vân của chuột với các giá trị IC50 lần lượt là 26,7; 32,2 và 25,7 microgam/mL ^[3].

Trên chuột sống, khi cho uống VLC với các mức liều 10, 20, 50 và 100 mg/kg thể trọng, phản xạ tránh né thụ động của chuột suy giảm trí nhớ được phục hồi rõ rệt ^[3]. Đáng chú ý, mức liều 50 mg/kg làm giảm thời gian tìm đường thoát trong các phiên huấn luyện và kéo dài thời gian bơi ở góc phần tư mục tiêu trong thử nghiệm mê cung nước Morris với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[3].

Đến năm 2015, nghiên cứu động học và mô phỏng gắn kết phân tử từ phân đoạn nước của dịch chiết thông đất Lycopodiella cernua phân lập được glycoside lignan mới là lycocernuaside A cùng 14 hợp chất đã biết ^[1]. Trong đó, hợp chất số 7 thể hiện hoạt tính ức chế AChE rất mạnh với giá trị IC50 chỉ 0,23 microM, còn hợp chất 15 ức chế mạnh cả BChE và BACE1 với IC50 lần lượt là 0,62 và 2,16 microM ^[1]. Cơ chế gắn kết cho thấy các hợp chất này nằm ổn định trong khoang xúc tác của enzym AChE ^[1].

Cùng năm 2015, một nghiên cứu khác phân lập 3 triterpenoid dạng serratene mới và một acid béo không bão hòa hydroxy từ cây thông đất, trong đó hợp chất số 13 cho thấy khả năng ức chế AChE mạnh với IC50 đạt 0,22 microM, còn hợp chất 5 ức chế BChE với IC50 là 0,42 microM ^[4]. Nghiên cứu tại Polynesia thuộc Pháp cũng phát hiện các alkaloid như lycopodine, lycodoline, huperzine A, huperzine B trong các mẫu thông đất họ Lycopodiaceae tạo nên hoạt tính kháng cholinesterase ^[5].

Ngoài ra, các nghiên cứu hóa thực vật vào năm 2022 và 2023 còn xác định thông đất chứa các chất có hoạt tính ức chế NO trên tế bào BV2 bị kích thích bởi LPS, ức chế enzyme alpha-glucosidase [7, 8].

Lợi ích nhận thức đi kèm giới hạn nghiên cứu

Các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất trong cây thông đất thực sự tác động mạnh tới sự chuyển hóa acetylcholine trong não [2, 3]. Điều này mở ra tiềm năng lớn cho ngành dược phẩm trong việc nghiên cứu, chiết tách các phân tử đơn lẻ để phát triển thành thuốc điều trị bệnh lý sa sút trí tuệ trong tương lai [2, 3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn hiện tại: hầu hết các dữ liệu y khoa nêu trên mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên cơ thể chuột nhắt trắng (in vivo) [1, 2, 3, 5]. Chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng mù đôi trên quy mô lớn ở người bệnh để xác định liều an toàn, độc tính tích lũy hay hiệu quả điều trị thực tế của nước sắc toàn phần từ cây thông đất. Nước sắc tự nấu chứa hỗn hợp hàng chục alkaloid và hợp chất chưa qua tinh chế, rất khó kiểm soát hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể [1, 3, 5, 7].

Bốn nhóm người không nên tự ý uống nước sắc cây thông đất

Chính vì đặc tính kích thích hệ đối giao cảm và gây tăng co thắt cơ trơn thông qua việc ức chế acetylcholinesterase [1, 2], có 4 nhóm bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý sử dụng nước sắc từ loài cây này:

Thứ nhất, người mắc bệnh hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Kích thích phó giao cảm do ứ đọng acetylcholine gây co thắt phế quản đột ngột và làm tăng tiết chất nhầy ở đường thở. Với người có đường dẫn khí vốn đã hẹp và tăng tính phản ứng như bệnh nhân hen suyễn, hiện tượng này có thể kích hoạt cơn co thắt phế quản cấp tính, dẫn đến khó thở dữ dội, suy hô hấp đe dọa tính mạng.

Thứ hai, người bị viêm loét dạ dày - tá tràng. Sự phong bế enzym AChE khiến hoạt động của dây thần kinh phế vị (dây X) tăng vọt, kích thích các tế bào thành dạ dày tăng cường bơm acid hydrochloric (HCl) và tăng tiết dịch vị tiêu hóa. Đồng thời, trương lực cơ trơn dạ dày co bóp mạnh hơn. Hậu quả là các ổ viêm loét sẵn có bị bào mòn nhanh chóng, gây đau thượng vị dữ dội, thậm chí dẫn tới biến chứng xuất huyết dạ dày hoặc thủng ổ loét.

Thứ ba, người có tiền sử nhịp tim chậm hoặc block tim. Trong hệ tim mạch, acetylcholine ngoại vi tác động trực tiếp lên các thụ thể ở tim làm chậm phát nhịp xoang và giảm dẫn truyền xung động qua nút nhĩ thất. Người vốn có nhịp tim chậm, rối loạn nhịp hoặc mắc các hội chứng suy nút xoang khi uống nước sắc thông đất có thể bị tụt nhịp tim nghiêm trọng hơn, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc ngừng tim đột ngột.

Thứ tư, người bị tắc nghẽn đường tiểu cơ học do phì đại tuyến tiền liệt hoặc sỏi. Kích thích hệ phó giao cảm làm tăng trương lực và co bóp mạnh cơ chóp bàng quang. Nếu dòng thoát của nước tiểu đang bị bít tắc cơ học (như khối u xơ tuyến tiền liệt chèn ép niệu đạo), sự co bóp dồn dập này không đẩy được nước tiểu ra ngoài mà tạo áp lực ngược rất lớn lên bàng quang và thận, gây đau tức hạ vị, bí tiểu cấp tính và nguy cơ tổn thương thận.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng dược liệu dân gian

Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ: "Cây cỏ thiên nhiên, uống không bổ ngang cũng bổ dọc, không thể có tác dụng phụ như thuốc tây". Thực tế dược lý chứng minh rằng nhiều chất độc bảng A hay thuốc trợ tim nguy hiểm nhất cũng đều có nguồn gốc từ thảo mộc. Nước đun từ cây thông đất chứa rất nhiều alkaloid hoạt tính cao [1, 4]. Việc uống kéo dài với lượng không kiểm soát sẽ gây hội chứng cường phó giao cảm (nôn nao, nấc cụt, chảy nước miếng, vã mồ hôi, co thắt bụng, tiêu chảy).

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sắc tự đun có thể "chữa khỏi" hoàn toàn teo não hay bệnh Alzheimer. Sa sút trí tuệ là quá trình thoái hóa thần kinh phức tạp do nhiều nguyên nhân. Hiện tại, các nghiên cứu trên chuột mới chỉ chứng minh chiết xuất phân đoạn alkaloid cải thiện tạm thời phản xạ trí nhớ thông qua ức chế AChE ^[3], hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào khẳng định uống nước cây thông đất thô có thể phục hồi lại các tế bào thần kinh đã bị chết hay làm não nở to trở lại.

Lời khuyên và hướng dẫn áp dụng an toàn

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ trí nhớ có thành phần từ cây thông đất, người tiêu dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học sau:

• Tuyệt đối không tự ý hái hoặc mua dược liệu thô trôi nổi về đun sắc: Nước sắc tự nấu tiềm ẩn hàm lượng hoạt chất trồi sụt không thể đo lường, dễ lẫn tạp chất hoặc nhầm lẫn với các loài cây dại khác chứa độc tố.
• Tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị: Luôn chủ động thông báo cho bác sĩ về bất kỳ loại thảo dược nào bạn dự định dùng, nhất là khi đang mắc các bệnh lý nền về tim mạch, hô hấp hay tiêu hóa. Bác sĩ sẽ cân nhắc tương tác giữa hoạt chất trong dược liệu với các thuốc tân dược bạn đang dùng hằng ngày.
• Thận trọng liều lượng: Hiện tại chưa có liều dùng tiêu chuẩn được xác lập an toàn cho nước sắc thô của cây thông đất trên cơ thể người. Chỉ nên sử dụng các chế phẩm dạng viên chuẩn hóa đã được cơ quan y tế kiểm định, cấp phép và tuân theo liều lượng hướng dẫn ghi trên bao bì hoặc chỉ định của chuyên gia y tế.
• Lối sống toàn diện: Để bảo vệ trí nhớ và chức năng não bộ, không nên phụ thuộc vào bất kỳ loại "thần dược" nào. Hãy duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa, uống đủ nước mỗi ngày, ngủ đủ giấc, thường xuyên đọc sách báo, tập thể dục nhẹ nhàng và giao lưu xã hội để kích thích các liên kết noron thần kinh một cách tự nhiên.

Cây thông đất là một loài thực vật quý với nhiều tiềm năng trong nghiên cứu thần kinh học nhờ cơ chế ức chế enzym phân hủy acetylcholine. Dẫu vậy, thảo dược có hoạt lực càng cao thì độc tính và rủi ro đi kèm càng lớn. Hãy là người tiêu dùng tỉnh táo, tôn trọng các cảnh báo y khoa để bảo vệ sức khỏe cho chính mình và người thân.