Cây an xoa được truyền tai như vị thuốc cứu cánh cho bệnh gan. Nhiều người tự ý mua về sắc uống hàng ngày mà không tìm hiểu kỹ. Việc lạm dụng thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Bốn nhóm đối tượng gồm phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp, bệnh nhân suy thận và người viêm dạ dày nặng tuyệt đối không nên tùy tiện dùng cây an xoa. Việc sử dụng dược liệu không rõ liều lượng có thể gây tương tác bất lợi, ngộ độc tế bào hoặc tổn thương nội tạng.
Bản chất cây an xoa và hoạt tính sinh học
Cây an xoa có tên khoa học là Helicteres hirsuta Lour., thuộc phân họ Helicteroideae trong họ Malvaceae [1]. Đây là loài thực vật quý được dân gian dùng hỗ trợ bệnh gan mạn tính [1]. Bộ gen lục lạp của loài này dài 163.404 cặp base, chứa 113 gen độc bản gồm 79 gen mã hóa protein, 30 gen tRNA và 4 gen rRNA [1]. Phân tích di truyền cho thấy loài có quan hệ gần gũi với chi Reevesia [1].
Dù có giá trị nghiên cứu, an xoa chứa nhiều hoạt chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh. Năm 2020, nghiên cứu trên mẫu Helicteres hirsuta thu thập tại Việt Nam đã phân lập và xác định cấu trúc của 12 hợp chất chuyển hóa thứ cấp [2]. Danh sách gồm axit 3-O-trans-caffeoylbetulinic, axit 3beta-benzoylbetulinic, betulinic acid methyl ester, axit betulinic, lupeol, axit 4-hydroxybenzoic, 3,4-dihydroxybenzoic acid methyl ester, axit 4-hydroxy-3,5-dimethoxybenzoic, 5,8-dihydroxy-7,4'-dimethoxyflavone, isoscutellarein 4'-methyl ether 8-O-beta-D-glucopyranoside, methyl caffeate và stigmasterol [2]. Đáng chú ý, axit 3beta-benzoylbetulinic được xác định là hợp chất tự nhiên mới [2].
Nghiên cứu thử nghiệm 8 hợp chất trên 5 dòng tế bào ung thư gồm Hela, HepG2, SK-LU-1, AGS và SK-MEL-2 [2]. Kết quả cho thấy 5 chất gồm axit 3-O-trans-caffeoylbetulinic, betulinic acid methyl ester, axit betulinic, lupeol và 5,8-dihydroxy-7,4'-dimethoxyflavone có độc tính tế bào mức độ trung bình [2]. Độc tính tế bào này nếu đưa vào cơ thể không kiểm soát có thể gây hại cho tế bào lành, đặc biệt ở người có thể trạng suy nhược.
Nguy cơ tiềm ẩn với phụ nữ mang thai
Phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên cần tránh xa việc tùy tiện dùng thảo dược. Một nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ ghi nhận Đông Âu có 33,1% phụ nữ dùng thảo dược chống chỉ định và 36% dùng nhóm cần thận trọng [3]. Các cây chống chỉ định phổ biến gồm Vaccinium vitis-idaea, Levisticum officinale và Leonurus cardiaca [3]. Nghiên cứu chỉ ra phần lớn thảo dược bị cấm do chứa chất kích thích tử cung hoặc thúc kinh (như Caulophyllum thalictroides, Cimicifuga racemosa, Capsella bursa-pastoris), dễ dẫn đến hậu quả xấu cho thai kỳ [3].
Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại. Nghiên cứu năm 2024 đánh giá độc tính phát triển của chiết xuất lá Thymelaea hirsuta trên chuột cống Wistar mang thai và cho con bú ở các liều 0, 250, 500, và 1000 mg/kg/ngày [4]. Kết quả chỉ ra liều cao làm tăng men gan ALT, AST và hormone prolactin rõ rệt so với nhóm đối chứng (P <= 0,05) [4]. Khám nghiệm thai nhi cho thấy tỷ lệ dị tật bên ngoài, nội tạng và xương tăng mạnh ở nhóm chuột dùng liều cao [4]. Do đó, phụ nữ mang thai không tự ý uống nước sắc thảo dược chưa có kiểm chứng an toàn như an xoa để bảo vệ thai nhi.
Người bị huyết áp thấp đối mặt nguy cơ gì
Nhiều loại thảo dược giải độc gan có tính hàn hoặc chứa các hợp chất flavonoid gây giãn mạch ngoại vi, hạ huyết áp nhanh. Uống nước sắc thảo dược đặc khi bụng đói hoặc dùng thay nước lọc dễ dẫn tới tụt huyết áp đột ngột.
Triệu chứng thường gặp là chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi, thậm chí ngất xỉu. Người có tiền sử huyết áp thấp mạn tính khi dùng an xoa sắc đặc có thể gặp rối loạn tưới máu não. Đây là lý do người huyết áp thấp không nên tự ý dùng vị thuốc này.
Nguy cơ quá tải cho người bệnh suy thận
Thận là cơ quan lọc và đào thải các chất chuyển hóa sau khi qua gan. Nước sắc cây an xoa chứa hàm lượng khoáng chất cùng nhiều chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp [2]. Khi chức năng thận đã suy giảm, khả năng lọc của cầu thận yếu đi rõ rệt.
Dung nạp lượng dịch đậm đặc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có độc tính tế bào trung bình khiến thận làm việc quá tải [2]. Tình trạng này dễ làm tăng gánh nặng bài tiết, gây ứ trệ chất độc, làm chỉ số creatinin máu tăng cao và đẩy nhanh tốc độ suy thận.
Cảnh báo cho bệnh nhân viêm loét dạ dày nặng
Cây an xoa tự nhiên có lớp lông tơ mịn bao phủ thân và lá. Khi thu hái và sơ chế thủ công, nếu không được sao vàng hạ thổ đúng cách, lớp lông này vẫn bám lại trên dược liệu. Sắc uống cả phần lông tơ sẽ gây cọ xát, kích ứng trực tiếp niêm mạc đường tiêu hóa.
Người đang bị viêm dạ dày, loét dạ dày - tá tràng nặng rất nhạy cảm với các dị nguyên cơ học và các chất gây độc tế bào [2]. Uống nước an xoa chưa xử lý chuẩn có thể gây cồn cào ruột gan, đau rát thượng vị, buồn nôn, tiêu chảy hoặc xuất huyết tiêu hóa.
Những hiểu lầm nguy hại khi dùng an xoa
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không bổ ngang cũng bổ dọc". Bất kỳ hoạt chất thực vật nào có tác động sinh học đều có liều điều trị và liều độc. Nghiên cứu thực vật cho thấy chiết xuất lá dù chứa polyphenol và flavonoid có lợi nhưng dùng liều cao vẫn gây biến đổi men gan và dị tật phôi thai [4].
Một hiểu lầm khác là dùng nước sắc an xoa thay nước uống cả ngày để mau khỏi bệnh gan. Uống nước sắc quá đặc trong thời gian dài làm tích tụ hoạt chất gây độc tế bào, tạo gánh nặng khử độc cho gan và thận [2]. Thảo dược chỉ mang tính hỗ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Hướng dẫn dùng an toàn và kết luận
Trước khi dùng an xoa, người bệnh bắt buộc phải thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa y học cổ truyền. Việc sao vàng hạ thổ kỹ lưỡng là bước bắt buộc để đốt cháy bớt lớp lông tơ gây ngứa rát đường tiêu hóa. Không uống nước sắc khi đói và không dùng liên tục quá liều quy định.
Cây an xoa chứa các hoạt chất chuyển hóa tiềm năng nhưng cũng kèm độc tính tế bào nhất định [2]. Bốn nhóm người: thai phụ, người huyết áp thấp, người suy thận và bệnh nhân viêm dạ dày nặng cần tuyệt đối thận trọng. Người dân nên lắng nghe tư vấn từ bác sĩ, kết hợp chế độ ăn uống khoa học thay vì tin vào các bài thuốc truyền miệng.
