Nhiều người bệnh tim mạch duy trì thói quen ăn uống lành mạnh với mong muốn cải thiện huyết áp và mỡ máu. Tuy nhiên, không phải thực phẩm bổ dưỡng nào cũng an toàn khi kết hợp cùng đơn thuốc điều trị hàng ngày. Sự kết hợp không đúng giữa một số món ăn quen thuộc và thuốc tim mạch có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến biến chứng nguy hiểm.
Thực tế, chế độ ăn uống hằng ngày có thể làm tăng độc tính hoặc làm mất hoàn toàn tác dụng điều trị của thuốc tim mạch. Các tương tác bất lợi ảnh hưởng đến hệ tim mạch là vấn đề cần đặc biệt lưu tâm ở người bệnh mạn tính [1]. Việc hiểu rõ các nhóm thực phẩm có nguy cơ tương tác giúp người bệnh phòng tránh rủi ro mà vẫn bảo đảm đầy đủ chất dinh dưỡng.
Cơ chế khiến thực phẩm làm đảo lộn tác dụng của thuốc
Khi đi vào cơ thể, thuốc tim mạch phải trải qua các giai đoạn chuyển hóa bao gồm hấp thu, phân bố, chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận [1]. Thực phẩm có thể can thiệp trực tiếp vào từng khâu trong chu trình này thông qua hai cơ chế chính: dược động học và dược lực học [2]. Sự thay đổi dược động học xảy ra khi thức ăn làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, có thể làm tăng vọt hoặc giảm mạnh nồng độ hoạt chất [2]. Trong khi đó, tương tác dược lực học làm thay đổi trực tiếp hiệu quả của thuốc, tạo ra tác động cộng gộp quá mức hoặc đối kháng triệt tiêu lẫn nhau [2].
Ở người cao tuổi hoặc người có bệnh lý mạn tính, các hệ thống vận chuyển đặc hiệu giúp hấp thu thuốc qua ruột thường có nhiều biến đổi [1]. Khi xảy ra tương tác giữa thuốc và chất dinh dưỡng, quá trình hấp thu thường là nơi bị ảnh hưởng thường xuyên nhất [1]. Sự thay đổi này khiến lượng thuốc đi vào vòng tuần hoàn không ổn định, tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc khiến bệnh tình diễn tiến xấu hơn.
Nghiên cứu khoa học ghi nhận thực trạng tương tác thuốc và dinh dưỡng
Vấn đề tương tác giữa thuốc và các chất dinh dưỡng từ lâu đã được giới y khoa nghiên cứu trên nhiều nhóm bệnh nhân. Một nghiên cứu mô tả định lượng công bố năm 2012 thực hiện trên 73 người cao tuổi tại một cơ sở chăm sóc dài hạn đã phân tích chi tiết hồ sơ bệnh án và lịch sử ăn uống [3]. Kết quả thu thập từ 375 loại thuốc được kê đơn cho thấy các thuốc điều trị hệ thần kinh và hệ tim mạch chiếm tỷ lệ phổ biến nhất, tương đương khoảng 66% tổng số đơn thuốc [3]. Nghiên cứu chỉ ra 166 trường hợp có tương tác, trong đó việc dùng chung thuốc với caffeine làm giảm khả năng hấp thu thuốc ở 32,0% trường hợp và có 14,3% trường hợp bị giảm hấp thu vitamin B12 [3]. Việc sử dụng nhiều loại thuốc liên tục có thể gây tổn hại rõ rệt đến quá trình hấp thu dưỡng chất của cơ thể [3].
Tại Ethiopia, một nghiên cứu cắt ngang hồi cứu công bố năm 2020 tại Bệnh viện Yekatit 12 đã tiến hành rà soát bệnh án của các bệnh nhân tim mạch cao tuổi điều trị từ tháng 3 năm 2018 đến tháng 3 năm 2019 [4]. Số lượng thuốc trung bình được kê cho mỗi bệnh nhân là 4,25 [4]. Tỷ lệ bệnh nhân dùng đồng thời từ 5 loại thuốc trở lên đạt mức 42,7% [4]. Các chuyên gia đã ghi nhận tổng cộng 850 tương tác thuốc tiềm ẩn, đạt tỷ lệ trung bình 3,37 tương tác trên mỗi đơn thuốc [4].
Nghiên cứu tại Bệnh viện Yekatit 12 cũng chỉ ra rằng tỷ lệ gặp tương tác thuốc tiềm ẩn nói chung lên tới 84,3%, trong đó các tương tác nghiêm trọng chiếm 17,3% [4]. Phần lớn các tương tác tiềm ẩn này có ý nghĩa lâm sàng đáng kể (chiếm 73,29%) và cơ chế chủ yếu là tương tác dược lực học (chiếm 73,06%) [4]. Đáng chú ý, cặp thuốc tim mạch tương tác phổ biến nhất là aspirin kết hợp cùng enalapril, chiếm 30,2% tổng số cặp tương tác [4]. Tình trạng đa bệnh lý, việc nhập viện và suy tim sung huyết là những yếu tố liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng tương tác bất lợi [4].
Tương tác bất lợi càng gia tăng khi bệnh nhân dùng đồng thời nhiều thuốc trị liệu tim mạch kết hợp cùng các nhóm thuốc điều trị bệnh chuyển hóa khác [5]. Nhóm thuốc hạ lipid máu và kháng sinh cephalosporin có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt vitamin K trong cơ thể [5]. Bên cạnh đó, việc sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) kết hợp cùng thuốc điều trị bệnh chuyển hóa có thể làm tăng nguy cơ phù nề, thiếu máu và tăng kali máu nguy hiểm [5]. Một hội thảo khoa học vào tháng 4 năm 2016 tại Trung tâm Y tế Đại học Groningen (Hà Lan) nhấn mạnh rằng mối liên hệ giữa dược phẩm và dinh dưỡng vẫn chưa được đánh giá đúng mức trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đặc biệt ở người bệnh cao tuổi phải dùng nhiều đơn thuốc [6].
4 nhóm thực phẩm tương tác nguy hiểm với thuốc tim mạch
Dựa trên các bằng chứng lâm sàng và dược lý học, người bệnh cần đặc biệt thận trọng với 4 nhóm thực phẩm và đồ uống phổ biến sau:
Thứ nhất là bưởi chùm (grapefruit) và nước ép bưởi. Đây là loại trái cây có khả năng ức chế enzym chuyển hóa thuốc tại ruột non, làm chậm quá trình phân hủy các hoạt chất điều trị tim mạch. Khi dùng chung bưởi chùm với các thuốc hạ mỡ máu nhóm statin hoặc thuốc chẹn kênh canxi, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt gấp nhiều lần so với liều chỉ định. Tình trạng này dẫn đến nguy cơ tổn thương gan, tiêu cơ vân cấp hoặc hạ huyết áp quá mức khiến người bệnh chóng mặt, ngất xỉu.
Thứ hai là rau lá xanh đậm giàu vitamin K. Vitamin K đóng vai trò trung tâm trong quá trình đông máu tự nhiên của cơ thể [6]. Khi người bệnh sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin, việc tiêu thụ lượng lớn thực phẩm giàu vitamin K như cải bó xôi, cải xoăn hay súp lơ xanh sẽ làm giảm hoặc mất tác dụng chống đông của thuốc. Đáng chú ý, các thuốc hạ lipid máu cũng có thể tác động trực tiếp đến chuyển hóa và gây nguy cơ thiếu hụt vitamin K [5]. Sự biến động thất thường về lượng vitamin K nạp vào cơ thể làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc mạch hoặc xuất huyết ngoài ý muốn.
Thứ ba là muối thay thế chứa kali và thực phẩm quá giàu kali. Nhiều bệnh nhân tăng huyết áp có thói quen thay thế muối ăn thông thường bằng các loại muối kali để giảm natri. Tuy nhiên, các nhóm thuốc hạ áp như thuốc ức chế men chuyển (ví dụ enalapril) hoặc thuốc ức chế thụ thể có cơ chế giữ lại một phần kali trong cơ thể [4]. Nếu người bệnh vừa uống thuốc hạ áp vừa bổ sung muối kali hoặc ăn quá nhiều chuối, nước dừa, nồng độ kali trong máu có thể tăng cao đột ngột. Tình trạng tăng kali máu làm rối loạn dẫn truyền xung điện tim, dẫn đến loạn nhịp tim nguy hiểm, tương tự rủi ro tăng kali máu khi dùng kết hợp một số nhóm thuốc giảm đau chống viêm [5].
Thứ tư là đồ uống chứa caffeine như cà phê, trà đặc và nước tăng lực. Nghiên cứu thực tế cho thấy việc sử dụng thuốc chung với caffeine làm giảm khả năng hấp thu thuốc tới 32,0% ở người bệnh [3]. Chất kích thích này không chỉ cản trở sinh khả dụng của hoạt chất mà còn làm tăng nhịp tim tạm thời và co thắt mạch máu, trực tiếp đối kháng với tác dụng của các thuốc hạ huyết áp và thuốc chống loạn nhịp tim.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các tương tác giữa thực phẩm và thuốc tim mạch đã được ghi nhận rõ ràng trên lâm sàng, việc lượng hóa mức độ ảnh hưởng chính xác trên từng cá nhân vẫn còn nhiều rào cản. Phần lớn các nghiên cứu quan sát có cỡ mẫu giới hạn hoặc tập trung vào một nhóm bệnh nhân cụ thể tại viện dưỡng lão hoặc bệnh viện chuyên khoa [3] [4]. Các dữ liệu dịch tễ học thường chỉ ra các cặp tương tác tiềm ẩn trên hồ sơ điều trị chứ chưa thể theo dõi liên tục toàn bộ bữa ăn thực tế ngoài đời sống của người bệnh [4].
Bên cạnh đó, các biến đổi sinh lý theo tuổi tác đối với hệ thống vận chuyển thuốc qua niêm mạc ruột vẫn chưa được hiểu biết tường tận [1]. Tác động của dinh dưỡng đối với hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào cơ địa, chức năng gan thận và liều lượng thực phẩm tiêu thụ. Do đó, các kết quả nghiên cứu hiện tại đóng vai trò cảnh báo nguy cơ hơn là đưa ra một công thức cứng nhắc áp dụng chung cho mọi bệnh thể.
Những hiểu lầm thường gặp trong ăn uống khi dùng thuốc
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại rau củ, trái cây tự nhiên luôn hoàn toàn lành tính và ăn càng nhiều càng tốt cho tim mạch. Quan niệm này khiến không ít bệnh nhân vô tư uống nước ép bưởi chùm mỗi ngày hoặc đột ngột chuyển sang chế độ ăn thuần rau xanh đậm khi đang dùng thuốc điều trị. Sự thay đổi đột ngột về khẩu phần dinh dưỡng chính là tác nhân làm xáo trộn nồng độ thuốc đang ổn định trong máu.
Một sai lầm phổ biến khác là uống thuốc tim mạch bằng bất kỳ loại nước nào có sẵn trên bàn như nước trà, sữa hoặc nước ngọt có ga. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng đồ uống chứa caffeine làm giảm đáng kể hiệu quả hấp thu của thuốc [3]. Việc dùng các loại nước giải khát để uống thuốc có thể vô hiệu hóa hoạt chất điều trị mà người bệnh không hề hay biết.
Bên cạnh đó, một số người bệnh khi nghe nói thực phẩm tương tác với thuốc liền loại bỏ hoàn toàn các loại rau củ ra khỏi bữa ăn. Việc kiêng khem quá mức dẫn đến thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu, làm suy giảm thể trạng chung [7]. Chế độ ăn uống thiếu cân đối kết hợp cùng việc dùng thuốc dài ngày có thể gây ra những rối loạn chuyển hóa thứ phát [7].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với các tương tác bất lợi giữa thuốc và thực phẩm [1]. Quá trình lão hóa tự nhiên làm biến đổi dược động học và dược lực học của thuốc trong cơ thể người già [8]. Bệnh nhân cao tuổi thường phải dùng nhiều thuốc hơn đáng kể so với người trẻ tuổi [8]. Khảo sát thực tế cho thấy tỷ lệ bệnh nhân tim mạch cao tuổi sử dụng đồng thời từ 5 loại thuốc trở lên chiếm tới 42,7% [4].
Người mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính, đặc biệt là bệnh tim mạch kết hợp đái tháo đường, cũng đối diện với rủi ro rất cao [5]. Bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi phải dùng nhiều loại thuốc hơn các nhóm bệnh nhân khác để kiểm soát biến chứng mạch máu lớn và các bệnh lý đi kèm [5]. Việc sử dụng đồng thời thuốc hạ áp, thuốc hạ mỡ máu và thuốc hạ đường huyết làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện các tương tác thuốc - dinh dưỡng phức tạp [5].
Ngoài ra, những người bệnh có chế độ ăn uống thất thường, người bị suy dinh dưỡng hoặc giảm chức năng lọc của gan thận cũng cần được theo dõi chặt chẽ [7]. Các rối loạn bệnh lý đồng mắc ở người cao tuổi có thể khuếch đại tác dụng của thuốc và trở thành yếu tố gây nhiễu nguy hiểm trong các tương tác thuốc - dinh dưỡng [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn hằng ngày
Để phòng tránh các tương tác nguy hiểm mà vẫn đảm bảo dinh dưỡng cho hệ tim mạch, người bệnh nên thực hiện các nguyên tắc sau:
Về cách uống thuốc, luôn uống thuốc tim mạch với một ly nước lọc đầy ở nhiệt độ phòng. Tuyệt đối không dùng cà phê, nước chè, sữa hoặc nước ép trái cây để uống thuốc. Nên uống thuốc cách thời điểm dùng các đồ uống chứa caffeine ít nhất 2 giờ để tránh làm giảm hấp thu hoạt chất [3].
Về chế độ ăn, nguyên tắc quan trọng nhất đối với bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu là duy trì lượng rau xanh ổn định. Người bệnh không cần kiêng tuyệt đối rau giàu vitamin K mà nên ăn với lượng tương đương nhau giữa các ngày trong tuần. Tránh thay đổi chế độ ăn đột ngột như bắt đầu ăn kiêng nghiêm ngặt hoặc ăn gấp đôi lượng rau xanh chỉ trong vài ngày.
Đối với người đang dùng thuốc hạ huyết áp ức chế men chuyển hoặc thuốc hạ mỡ máu, hãy đọc kỹ nhãn thực phẩm chế biến sẵn. Hạn chế sử dụng các loại muối thay thế có bổ sung kali trừ khi có chỉ định cụ thể của nhân viên y tế. Tuyệt đối tránh ăn bưởi chùm hoặc uống nước ép bưởi chùm trong suốt quá trình điều trị bằng statin và thuốc chẹn kênh canxi.
Mỗi người bệnh cần ghi chép lại danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng, bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và các thực phẩm chức năng [2]. Khi đi khám bệnh định kỳ, hãy mang theo danh sách này để bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát các nguy cơ tương tác tiềm ẩn, từ đó điều chỉnh liều lượng hoặc thời điểm uống thuốc phù hợp nhất.
Các tương tác giữa thực phẩm và thuốc tim mạch hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người bệnh trang bị đầy đủ kiến thức. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp dùng thuốc đúng chỉ dẫn y khoa là chìa khóa bảo vệ trái tim khỏe mạnh lâu dài. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hoặc tự ý kiêng khem quá mức mà cần tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị.
