Nhiều gia đình thường có thói quen trồng đỗ quyên làm cảnh hoặc tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng từ hoa và lá cây. Không ít người cho rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại nên đã hái hoa tươi để ăn thử hoặc sắc lá lấy nước uống nhằm cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, đỗ quyên lại là loài thực vật chứa độc tố tự nhiên có thể gây rối loạn huyết động nghiêm trọng.
Nếu chẳng may tiếp xúc qua đường miệng, ăn nhầm cánh hoa tươi hoặc uống nước sắc từ cây đỗ quyên, cơ thể có thể rơi vào tình trạng ngộ độc cấp tính. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như buồn nôn dữ dội, tiết nhiều nước bọt, hoa mắt chóng mặt và tim đập chậm dần, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để xử trí kịp thời.
Độc tính của đỗ quyên tác động đến cơ thể ra sao?
Cây đỗ quyên thuộc chi thực vật lớn, phân bố nhiều tại các khu vực ôn đới và cận nhiệt đới như Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha, Nepal hay Trung Quốc [1]. Trong các bộ phận của cây đỗ quyên, bao gồm cả lá và hoa, có chứa độc chất grayanotoxin (trước đây còn được gọi là andromedotoxin hay veratrotoxin) [1], [2], [3]. Thành phần độc tố này đặc trưng cho các thực vật họ Thạch nam (Ericaceae) [3].
Về mặt sinh lý, độc tố grayanotoxin tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và tim mạch bằng cách gắn vào kênh natri trên màng tế bào, giữ cho tế bào ở trạng thái khử cực kéo dài hoặc gây hiện tượng tăng phân cực ở các tế bào dễ bị kích thích [1], [4]. Hoạt động điện thế bị xáo trộn khiến tim đập chậm lại, huyết áp hạ thấp và đường tiêu hóa bị kích ứng nặng nề [1], [5]. Tùy thuộc vào lượng tiêu thụ, cơ thể sẽ có phản ứng nhiễm độc từ vài giờ sau khi nuốt phải [6], [7].
5 dấu hiệu ngộ độc hoa đỗ quyên cần đi cấp cứu ngay
Sau khi vô tình nhai cánh hoa, uống nước sắc lá đỗ quyên hoặc dùng mật ong chứa độc tố từ loài hoa này, người bệnh cần đặc biệt chú ý 5 biểu hiện lâm sàng đặc trưng dưới đây:
Thứ nhất là nôn mửa và buồn nôn dữ dội. Đây là phản xạ sớm nhất khi đường tiêu hóa bị độc tố kích ứng. Các báo cáo ghi nhận bệnh nhân thường xuất hiện cảm giác cồn cào, buồn nôn liên tục kèm theo đau quặn bụng sau khi ăn phải cánh hoa hoặc lá đỗ quyên [5], [8], [6]. Việc nôn mửa kéo dài dễ dẫn đến tình trạng mất nước và rối loạn điện giải.
Thứ hai là hiện tượng tăng tiết nước bọt hoặc trào ngược. Khi cơ thể trúng độc, tuyến nước bọt có thể hoạt động mất kiểm soát. Trong các nghiên cứu ghi nhận ngộ độc trên động vật nhai lại khi ăn phải lá đỗ quyên, dấu hiệu chảy nước bọt liên tục cùng với trào ngược thức ăn không phối hợp là biểu hiện rất điển hình [4]. Ở người, tiêu thụ mật ong chứa độc tố đỗ quyên cũng thường gây ra cảm giác nóng rát sắc nhọn ở cổ họng [7].
Thứ ba là hoa mắt, chóng mặt và đau đầu. Độc tố tác động lên hệ thần kinh trung ương và làm giảm lưu lượng máu tưới lên não do huyết áp giảm, khiến người bệnh choáng váng, đứng không vững [5], [6]. Thậm chí, một số trường hợp nhiễm độc nặng còn xuất hiện các triệu chứng tiểu não thoáng qua gây mất thăng bằng [5].
Thứ tư là hạ huyết áp. Huyết áp giảm sâu là dấu hiệu nguy hiểm thường xuyên đi kèm với các ca ngộ độc hoa đỗ quyên [5], [8], [6]. Tình trạng huyết động không ổn định này nếu không được truyền dịch và nâng áp kịp thời có thể đẩy người bệnh vào trạng thái sốc tuần hoàn [1], [5].
Thứ năm là nhịp tim chậm và rối loạn nhịp tim. Đây là biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Độc chất ức chế khả năng dẫn truyền xung điện của cơ tim, gây chậm nhịp xoang hoặc dẫn tới blốc nhĩ thất độ 3 vô cùng nguy hiểm [1], [6]. Khi tim đập quá chậm, các cơ quan quan trọng sẽ bị thiếu oxy nuôi dưỡng trầm trọng.
Các nghiên cứu y khoa ghi nhận thực tế
Rất nhiều báo cáo lâm sàng trên thế giới đã xác nhận mức độ nguy hại của việc ăn nhầm các bộ phận của cây đỗ quyên. Năm 2023, một báo cáo công bố trường hợp nam bệnh nhân 41 tuổi nhập viện do blốc nhĩ thất độ 3 sau khi uống nước sắc từ lá đỗ quyên (Rhododendron qinghaiense) [1]. Bệnh nhân rơi vào tình trạng loạn nhịp kèm huyết động không ổn định, nhưng may mắn hồi phục và xuất viện an toàn sau khi được điều trị triệu chứng và hồi sức nâng đỡ [1].
Năm 2025, một trường hợp khác tại vùng nông thôn Nepal ghi nhận người đàn ông 58 tuổi phải nhập viện cấp cứu vì ăn chỉ 4 bông hoa đỗ quyên trắng tươi (Rhododendron decorum) khi đi leo núi [5]. Người này xuất hiện chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, tụt huyết áp và nhịp tim chậm; sang ngày thứ hai xuất hiện thêm triệu chứng tổn thương tiểu não thoáng qua và đã hồi phục hoàn toàn sau 48 giờ truyền dịch hỗ trợ [5].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2016 tại Nhật Bản mô tả bệnh nhân nam 61 tuổi tiêu thụ khoảng 50 gam hoa đỗ quyên (Rhododendron japonicum) [6]. Sau khi ăn, người này lập tức chóng mặt, buồn nôn nặng, đau bụng cùng hạ huyết áp và nhịp tim chậm xoang [6]. Bệnh nhân hồi phục hoàn toàn trong vòng 12 giờ sau khi được truyền dung dịch nước muối sinh lý và tiêm atropine tĩnh mạch [6]. Tương tự, một ca bệnh năm 2022 báo cáo bệnh nhân ngộ độc do ăn hoa đỗ quyên khô dẫn tới buồn nôn dữ dội, tụt huyết áp và tim đập chậm, cũng được hồi phục tốt sau 48 giờ nằm viện nhờ truyền dịch và atropine [8].
Năm 2024, nghiên cứu về ngộ độc lá đỗ quyên trên 4 con lạc đà không bướu (alpaca) tại Đức cho thấy động vật có biểu hiện chảy nước bọt, mất nước, giảm vận động dạ dày, trào ngược và loạn nhịp tim; xét nghiệm máu thấy toan chuyển hóa, tăng ure huyết, giảm natri và tăng kali máu [4]. Nghiên cứu chỉ ra không có thuốc giải độc đặc hiệu, các con vật được truyền dịch, dùng than hoạt tính và natri bicarbonate; trong đó 1 con bệnh nặng phải trợ tử, 1 con triệu chứng nhẹ và 2 con hồi phục [4].
Bằng chứng y học và những điều cần lưu ý
Các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng độc tính của đỗ quyên có thể xuất hiện từ việc ăn hoa tươi, hoa khô, uống nước lá hoặc dùng mật ong thu hoạch từ loài cây này [1], [5], [8], [7]. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng lâm sàng và thời gian khởi phát phụ thuộc lớn vào số lượng và liều lượng tiêu thụ [7]. Đa số bệnh nhân được đưa đến bệnh viện sớm và điều trị nâng đỡ tích cực đều có tiên lượng tốt, hồi phục hoàn toàn sau 1 đến 2 ngày [5], [8], [7].
Dẫu vậy, các nghiên cứu cũng nêu rõ những giới hạn nhất định. Không phải mọi loài đỗ quyên đều chứa nồng độ độc tố giống nhau và việc xác định loài chuẩn xác nếu chỉ nhìn hình thái bên ngoài là rất khó khăn nếu không có phân tích hóa học chuyên sâu [8]. Đồng thời, các trường hợp ghi nhận nhiễm độc lá đỗ quyên trong y văn còn khá hiếm gặp và thường dễ bị chẩn đoán nhầm sang các bệnh lý tiêu hóa hoặc tim mạch khác [1].
Những hiểu lầm tai hại về hoa và lá đỗ quyên
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng hoa đỗ quyên có thể dùng làm thực phẩm an toàn trong các món ăn ngọt, nấu canh hoặc làm thuốc chữa bệnh [5], [7]. Tại một số địa phương miền núi, người dân vẫn có thói quen ăn hoa đỗ quyên chung với muối ớt hoặc cho vào món cà ri cá vì tin vào mẹo dân gian truyền miệng [5]. Việc tùy tiện nếm thử các loài hoa dại không rõ nguồn gốc tiềm ẩn rủi ro trúng độc grayanotoxin rất cao [5].
Hiểu lầm khác là nghĩ rằng chỉ có mật ong hoa đỗ quyên ("mật ong điên") mới gây độc, còn hoa tươi hay lá thì an toàn [1], [5]. Thực tế đã chứng minh các bộ phận tự nhiên như cánh hoa tươi, hoa khô và lá cây khi sắc nước uống đều gây ngộ độc cấp tính, làm tim đập chậm và tụt huyết áp nghiêm trọng [1], [5], [8]. Bất kỳ hình thức chế biến thô sơ nào tại nhà cũng không thể loại bỏ độc tố grayanotoxin [1], [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù trong thời hiện đại chưa có trường hợp tử vong do mật ong đỗ quyên được ghi nhận chính thức, tình trạng nhiễm độc này có thể đe dọa tính mạng ở những người có sẵn bệnh lý biến chứng tim mạch [7]. Bệnh nhân có tiền sử suy tim, rối loạn nhịp tim hoặc huyết áp thấp nếu nhiễm độc sẽ đối mặt với nguy cơ biến cố nặng hơn rất nhiều [7].
Bên cạnh đó, vật nuôi trong nhà hoặc gia súc tại các trang trại cũng là nhóm có nguy cơ cao nuốt phải lá đỗ quyên rụng, dẫn đến suy thận, loét dạ dày hoặc tử vong [4]. Cần tuyệt đối không trồng các bụi cây đỗ quyên gần chuồng trại hoặc khu vực chăn thả động vật [4]. Người dân khi đi du lịch, thám hiểm vùng núi cao cũng không được tự ý hái hoa ven đường để ăn thử [5].
Cần làm gì khi phát hiện ngộ độc hoa đỗ quyên?
Khi nghi ngờ bản thân hoặc người xung quanh ngộ độc sau khi tiếp xúc, ăn hoa hoặc uống nước lá đỗ quyên, cần khẩn trương đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất [5], [8]. Quá trình sơ cứu và điều trị tại viện hiện nay chủ yếu là điều trị nâng đỡ, bù dịch qua đường tĩnh mạch và dùng atropine để phục hồi nhịp tim và huyết áp [5], [8], [6]. Hiện chưa có thuốc kháng độc đặc hiệu cho grayanotoxin [4].
Để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán chính xác, người nhà nên mang theo mẫu hoa, lá hoặc phần nước chiết xuất còn sót lại mà bệnh nhân đã sử dụng [1], [8]. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp gây nôn dân gian tại nhà vì nguy cơ hít sặc dịch nôn vào đường thở rất cao khi người bệnh đang lơ mơ hoặc rối loạn nhịp [4]. Cách phòng tránh tốt nhất là từ bỏ thói quen dùng các loài thảo mộc, hoa lá tự nhiên khi chưa tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [8].
Hoa đỗ quyên là loài hoa cảnh đẹp nhưng tiềm ẩn độc tính khó lường với hệ tuần hoàn. Mọi người cần nâng cao cảnh giác, không dùng hoa hay lá đỗ quyên làm thức ăn hay nước uống dân gian. Nếu xuất hiện các dấu hiệu nôn mửa, hoa mắt và tim đập chậm sau khi tiếp xúc với loài cây này, hãy đến ngay bệnh viện để được cấp cứu kịp thời.
