Nhiều người tìm mua các loại mật ong rừng tự nhiên hoặc mật ong đắng vùng núi vì tin vào lời đồn giúp tăng cường sinh lực hay chữa các bệnh dạ dày. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc sử dụng mật ong khai thác từ hoa đỗ quyên có thể dẫn đến tình trạng ngộ độc nghiêm trọng, khiến huyết áp tụt dốc không phanh và tim đập chậm bất thường.

Thực tế y khoa ghi nhận mật ong hút từ mật hoa của cây thuộc chi Đỗ quyên (Rhododendron) chứa nhóm độc tố grayanotoxin, là thủ phạm gây ra hội chứng "ngộ độc mật điên" (mad honey poisoning) [1], [2]. Tình trạng này khiến người dùng bị ngất, hạ huyết áp sâu và rối loạn dẫn truyền tim, nếu không được cấp cứu kịp thời có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng [3], [4].

"Mật ong điên" và nguồn gốc từ hoa đỗ quyên

Mật ong hoa đỗ quyên còn được gọi là "deli bal" tại Thổ Nhĩ Kỳ hay "mad honey" trên thế giới, có nguồn gốc từ loài ong thu thập mật và phấn của hoa chi Đỗ quyên (Rhododendron) thuộc họ Thạch nam (Ericaceae) [3], [2]. Các ghi chép lịch sử về loại ngộ độc này đã tồn tại từ năm 401 trước Công nguyên [3], [5]. Trong tự nhiên, loài thực vật này phân bố nhiều ở các vùng đồi núi như Thổ Nhĩ Kỳ, dãy Himalaya tại Nepal hay một số khu vực tại Hàn Quốc [6], [7].

Khác với mật ong hoa tự nhiên hoặc mật ong thương phẩm thông thường, loại mật này bị nhiễm các phân tử độc tố grayanotoxin [2]. Hiện nay, các sản phẩm chứa độc tố này thậm chí còn được rao bán trực tuyến, làm tăng đáng kể nguy cơ tiếp xúc và ngộ độc cho người tiêu dùng [5].

Về mặt hóa học, các nghiên cứu xác định có khoảng 18 dạng chất grayanotoxin, thuộc nhóm diterpenoid vòng polyhydroxy hóa và không chứa nguyên tử nitơ [6]. Các đồng phân độc tính cao thường gặp bao gồm grayanotoxin I, II, III và IV; trong đó chất gây độc chính có trong chi Đỗ quyên là grayanotoxin III [6]. Hai đồng phân grayanotoxin I và II cũng được xác định giữ vai trò chủ yếu gây ra các đợt nhiễm độc cấp tính [4].

Độc tố tác động lên tim và mạch máu ra sao?

Cơ chế sinh học của grayanotoxin xuất phát từ khả năng can thiệp trực tiếp vào màng tế bào thần kinh và cơ tim. Cụ thể, độc tố này kích hoạt liên tục và làm mất khả năng bất hoạt của các kênh ion natri phụ thuộc điện thế trên màng tế bào [4], [5]. Khi các kênh natri duy trì trạng thái mở kéo dài, dòng ion liên tục đi vào tế bào, gây ức chế quá trình truyền điện thế hoạt động bình thường [6].

Đồng thời, grayanotoxin tác động lên các thụ thể muscarinic và làm gia tăng trương lực phế vị thần kinh liên tục [2], [5]. Sự phối hợp này dẫn đến việc ức chế mạnh mẽ hệ thần kinh thực vật và hệ thống dẫn truyền tim.

Kết quả là nhịp đập cơ tim bị chậm lại rõ rệt, mạng lưới mạch máu ngoại vi giãn rộng, kéo theo huyết áp sụt giảm nghiêm trọng [2], [5]. Độc tố cũng gây ức chế trung tâm hô hấp và dẫn truyền thần kinh cơ, giải thích cho cảm giác yếu cơ và khó thở ở người bị ngộ độc [2].

Triệu chứng ngộ độc từ nhẹ đến nguy kịch

Biểu hiện lâm sàng của ngộ độc mật ong hoa đỗ quyên phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng ăn vào [3]. Ở mức độ nhẹ, độc chất kích hoạt các phản ứng thần kinh ngoại biên và tiêu hóa, khiến bệnh nhân chóng mặt, hoa mắt, nhìn mờ, nhìn đôi, đau đầu, buồn nôn, nôn mửa và đau bụng [2], [7]. Người bệnh cũng có thể bị đổ mồ hôi đầm đìa, tăng tiết nước bọt, tê bì các đầu chi và yếu mỏi toàn thân [3], [2].

Ở mức độ nặng hơn, các rối loạn huyết động bắt đầu tiến triển. Người bệnh rơi vào trạng thái lú lẫn, mất ý thức, co giật, mất điều hòa vận động hoặc không thể tự đứng vững [2], [4]. Hiện tượng hạ huyết áp sâu và tim đập chậm dẫn đến những cơn ngất đột ngột [4], [7].

Nguy hiểm nhất là các biến chứng tim mạch đe dọa tính mạng. Grayanotoxin có thể gây ra loạn nhịp tim phức tạp như nhịp chậm xoang, nhịp bộ nối, rung nhĩ, blốc nhĩ thất các mức độ và blốc nhĩ thất hoàn toàn [2], [8], [6]. Một số trường hợp hiếm gặp còn ghi nhận tình trạng tâm thất vô tâm thu (ngừng tim) hoặc nhồi máu cơ tim [4]. Đáng lưu ý, các triệu chứng huyết động này rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành hội chứng vành cấp (nhồi máu cơ tim không ST chênh lên) hoặc ngộ độc thuốc trừ sâu nhóm phospho hữu cơ [1], [7].

Bằng chứng từ các ca bệnh và nghiên cứu lâm sàng

Một báo cáo năm 2011 tại Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến hành phân tích hồi cứu trên một chuỗi 21 bệnh nhân nhập viện cấp cứu do ngộ độc mật ong tự nhiên [6]. Độ tuổi trung vị của nhóm bệnh nhân này là 55 tuổi [6]. Thời gian trung bình xuất hiện triệu chứng sau khi ăn mật ong là 3,4 giờ [6].

Các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận ở 21 bệnh nhân gồm chóng mặt, yếu người, vã mồ hôi nhiều, nôn ói và huyết áp tụt thấp [6]. Nhịp tim trung bình của bệnh nhân khi vào viện giảm còn 56 lần/phút, huyết áp tâm thu trung bình chỉ đạt 102 mmHg [6]. Đo điện tâm đồ khi nhập viện cho thấy: 10 người giữ nhịp xoang bình thường, 7 người bị chậm nhịp xoang, 3 người xuất hiện nhịp bộ nối và 1 trường hợp rơi vào rung nhĩ [6]. 18 bệnh nhân đã phải điều trị bằng thuốc tiêm atropine [6]. Thời gian nằm viện trung bình là 14,7 giờ; toàn bộ 21 người đều hồi phục, được xuất viện ổn định và không để lại biến chứng lâu dài [6].

Năm 2023, một báo cáo ca bệnh ghi nhận nam bệnh nhân 62 tuổi nhập viện trong tình trạng mất ý thức, tụt huyết áp và nhịp tim chậm sau khi dùng mật ong chứa độc tố grayanotoxin [4]. Người đàn ông này phải truyền dịch, tiêm atropine, dùng thuốc vận mạch và theo dõi liên tục suốt 48 giờ trong đơn vị chăm sóc mạch vành trước khi huyết động bình phục [4].

Gần đây hơn, một báo cáo công bố năm 2025 tại vùng nông thôn Manang thuộc dãy Himalaya (Nepal) ghi lại ca ngộ độc của một thợ làm bánh 52 tuổi [7]. Chỉ 30 phút sau khi uống một thìa cà phê mật ong rừng chiết xuất từ hoa đỗ quyên để giảm đau bụng, người này lập tức chóng mặt dữ dội, nôn mửa, vã mồ hôi và chảy nhiều dãi [7]. Khi tới phòng cấp cứu, huyết áp tụt sâu xuống mức cực kỳ nguy hiểm 48/32 mmHg, nhịp tim chỉ còn 49 lần/phút, độ bão hòa oxy máu giảm còn 90%, điện tâm đồ xác định nhịp tim chậm xoang [7]. Bệnh nhân được điều trị tích cực bằng thở oxy, truyền dịch, ondansetron, atropine kết hợp thuốc vận mạch liều thấp và may mắn qua khỏi [7].

Một báo cáo ca bệnh khác vào năm 2012 cũng mô tả trường hợp ngộ độc mật hoa đỗ quyên tiến triển thành blốc nhĩ thất hoàn toàn kèm tụt huyết áp nặng, phải can thiệp y tế khẩn cấp trước khi ổn định và xuất viện [8].

Giới hạn của bằng chứng và tiên lượng phục hồi

Bằng chứng y khoa về tác dụng chữa bệnh của các chế phẩm chứa grayanotoxin (như mật ong hay thảo dược dân gian) thực tế rất khan hiếm, thậm chí việc dùng theo kinh nghiệm truyền miệng này còn gây hại cho cơ thể [5]. Các dữ liệu y khoa hiện nay phần lớn là báo cáo ca bệnh đơn lẻ và nghiên cứu hồi cứu tại các khoa cấp cứu, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người về tác dụng điều trị của loại mật này [1], [4], [6].

Dù vậy, về mặt cấp cứu, tiên lượng phục hồi của ngộ độc mật ong hoa đỗ quyên nhìn chung rất khả quan nếu bệnh nhân được đưa đến cơ sở y tế kịp thời [2]. Tỷ lệ tử vong ở người là cực kỳ hiếm gặp trong y văn hiện đại (ngoại trừ một trường hợp ghi nhận tại huyện Lan Bình, Tây Nam Trung Quốc và một vài trường hợp từ những năm 1800), trái ngược với tỷ lệ tử vong cao thường thấy ở gia súc và vật nuôi khi vô tình ăn phải [2], [5].

Tuy nhiên, nguy cơ ngất ngã chấn thương hoặc các rối loạn nhịp tim ác tính đe dọa mạng sống vẫn luôn hiện hữu, đòi hỏi sự can thiệp tích cực của nhân viên y tế [2], [4].

Hiểu lầm thường gặp về mật ong hoa đỗ quyên

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm mật ong tự nhiên càng đắng, càng hoang dã thì dược tính càng cao. Trong dân gian tại một số vùng địa phương, mật ong hoa đỗ quyên lâu nay vẫn được truyền tai dùng làm chất kích thích tình dục, hỗ trợ sinh lý nam giới [2]. Nhiều người khác lại dùng mật này như bài thuốc thay thế để trị bệnh lý tiêu hóa (như viêm loét dạ dày tá tràng, chứng khó tiêu, viêm dạ dày) hoặc tự ý dùng để hạ huyết áp [2].

Thực tế, ranh giới giữa tác dụng sinh học và ngộ độc của mật hoa đỗ quyên vô cùng mong manh [5]. Việc tự ý uống mật ong để "hạ huyết áp" hay "chữa đau bụng" có thể biến thành một cơn sốc tụt huyết áp mất kiểm soát chỉ sau vài chục phút, khiến tim đập chậm và dẫn đến ngừng tuần hoàn [2], [7]. Không có cơ sở khoa học nào chứng minh việc dùng mật chứa độc tố này an toàn cho mục đích tăng cường sinh lực hay trị bệnh dạ dày [5].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi người tiêu dùng đều cần cảnh giác, tuy nhiên một số nhóm đối tượng đối mặt với rủi ro cao gấp nhiều lần nếu vô tình sử dụng mật ong nhiễm grayanotoxin:

  • Người có sẵn bệnh lý tim mạch: Những người bị suy tim, tiền sử nhồi máu cơ tim, xơ vữa động mạch hoặc rối loạn dẫn truyền tim có nguy cơ cao bị biến chứng nặng nề khi tim bị ức chế đột ngột [1], [2].
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp: Tác động hạ áp mạnh của grayanotoxin có thể cộng hưởng với thuốc điều trị, đưa huyết áp xuống mức cực thấp gây trụy mạch [2], [7].
  • Người cao tuổi: Số liệu cho thấy độ tuổi trung vị của các ca ngộ độc ghi nhận trong chuỗi ca bệnh là 55 tuổi, nhóm người lớn tuổi thường có thể trạng kém thích nghi trước tình trạng tụt huyết áp và thiếu máu não cục bộ kéo dài [4], [6].
  • Người có thói quen mua mật ong lạ trên mạng: Những người tò mò tìm kiếm các loại "mật ong rừng kích dục" hoặc "mật ong đắng thảo dược" trôi nổi trực tuyến có nguy cơ cao mua phải sản phẩm chứa độc chất [5].

Nhận biết, xử trí và lời khuyên sử dụng an toàn

Việc chẩn đoán ngộ độc mật hoa đỗ quyên chủ yếu dựa vào tiền sử ăn mật ong trước khi khởi phát các dấu hiệu lâm sàng [2]. Do đó, người bệnh hoặc người nhà cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ về việc đã sử dụng loại mật ong nào, nguồn gốc từ đâu để tránh chẩn đoán nhầm sang bệnh lý tim mạch khác [1], [2].

Về phác đồ y khoa, điều trị ngộ độc là điều trị triệu chứng và hồi sức nâng đỡ [2], [4]:

  • Đa số trường hợp nhẹ chỉ cần theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn trong khoảng 24 đến 48 giờ tại bệnh viện [3], [4].
  • Khi xuất hiện tình trạng tim đập chậm và tụt huyết áp nghiêm trọng, các bác sĩ sẽ tiến hành hồi sức truyền dịch muối tĩnh mạch kết hợp tiêm atropine sulfate kịp thời [2], [7].
  • Nếu tụt huyết áp không đáp ứng, thuốc co mạch hỗ trợ sẽ được sử dụng thêm [4], [7].
  • Trong trường hợp biến chứng blốc nhĩ thất hoàn toàn, bác sĩ sẽ phải can thiệp đặt máy tạo nhịp tim tạm thời để duy trì nhịp đập cho bệnh nhân [2].

Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm, mua hoặc sử dụng các loại mật ong rừng hoang dã không rõ xuất xứ, mật ong được quảng cáo là "mật ong điên" hay "mật ong đỗ quyên". Khi mua mật ong, chỉ nên chọn các sản phẩm thương mại có nhãn mác rõ ràng, có chứng nhận kiểm định chất lượng an toàn thực phẩm.

Nếu sau khi ăn bất kỳ loại mật ong nào mà cơ thể xuất hiện các dấu hiệu như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, tim đập chậm hoặc ngất xỉu, cần đưa người bệnh đến ngay phòng cấp cứu gần nhất để được theo dõi và xử trí bằng thuốc kịp thời [2], [7].

Mật ong hoa đỗ quyên là một minh chứng rõ ràng cho thấy không phải sản phẩm tự nhiên nào cũng lành tính. Hoạt chất grayanotoxin trong loài hoa này là một chất độc thần kinh và tim mạch có thể gây biến chứng nguy hiểm nếu sử dụng bừa bãi. Việc cẩn trọng với nguồn gốc mật ong và hiểu đúng bản chất khoa học sẽ giúp bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.