Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm hoa đỗ quyên vào rượu để xoa bóp hoặc uống nhằm chữa đau lưng, mỏi gối và viêm khớp. Màu sắc bắt mắt của hoa cùng suy nghĩ cây cỏ tự nhiên luôn an toàn khiến không ít người tự ý hái hoa ngâm uống tại nhà. Tuy nhiên, hành động này tiềm ẩn hiểm họa khó lường đối với sức khỏe tim mạch và tính mạng.
Các loài thuộc chi đỗ quyên (Rhododendron), tiêu biểu như Rhododendron molle, chứa nhóm hợp chất diterpenoid có tên grayanotoxin sở hữu độc tính tim mạch và thần kinh rất mạnh [1, 4]. Ranh giới giữa liều có tác dụng giảm đau trong y học cổ truyền và liều gây ngộ độc đe dọa tính mạng vô cùng mong manh [1, 2]. Việc tự ý ngâm rượu uống hoàn toàn có thể dẫn đến tụt huyết áp, nhịp tim chậm nguy kịch hoặc ngộ độc gan [4, 5, 6].
Bối cảnh và thói quen ngâm rượu dân gian
Trong y học cổ truyền Trung Hoa, vị thuốc nạo dương hoa (hoa của cây Rhododendron molle) cùng một số loài đỗ quyên khác được dùng từ lâu để trừ phong thấp, giảm đau bụng, đau đầu và viêm khớp dạng thấp [1, 2, 3]. Loài cây bụi này phân bố phổ biến ở khu vực miền nam Trung Quốc [1]. Thói quen tận dụng các bộ phận như lá, hoa, rễ để làm trà thảo mộc hay ngâm rượu xuất hiện rải rác trong dân gian [3, 5].
Dù vậy, việc dùng đỗ quyên luôn đi kèm cảnh báo nghiêm ngặt về độc tính. Trong tự nhiên, chi Rhododendron có hơn 1000 loài thuộc họ Thạch nam (Ericaceae) [1]. Nhiều loài chứa độc chất tương tự nhau nhưng hàm lượng biến thiên rất lớn [1, 5]. Việc người dân tự nhận diện hoa trong tự nhiên rồi đem ngâm rượu uống tại nhà tiềm ẩn rủi ro ngộ độc cấp tính rất cao [5, 6].
Grayanotoxin: Cơ chế giảm đau và gây độc tim mạch
Nghiên cứu hóa thực vật học chỉ ra rằng hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học lẫn độc tính của Rhododendron molle là các hợp chất grayanoid (dẫn xuất của grayanotoxin) [1, 2]. Khác với morphine, các diterpenoid này không gây nghiện [1]. Tuy nhiên, cơ chế tác động của chúng lại gắn liền với các kênh natri phụ thuộc điện thế (VGSCs) trên màng tế bào thần kinh và cơ tim [2].
Cả tác dụng giảm đau và độc tính của grayanotoxin đều bắt nguồn từ sự tương tác trên kênh VGSC, đặc biệt là grayanotoxin I và III [2]. Độc chất này gắn vào kênh, làm chậm quá trình bất hoạt của dòng natri, khiến tế bào bị khử cực kéo dài. Đồng thời, nghiên cứu thực nghiệm năm 1991 ghi nhận cơ chế gây chậm nhịp tim của grayanotoxin có sự tham gia của thụ thể muscarinic M2 [3]. Khi thụ thể này bị kích thích quá mức, hệ thần kinh đối giao cảm hoạt động mạnh, làm nhịp tim giảm đột ngột và huyết áp tụt sâu [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và rủi ro?
Các dữ liệu y học hiện đại đã ghi nhận tiềm năng dược lý nhưng cũng chỉ rõ độc tính nghiêm trọng của loài thảo dược này:
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã rà soát toàn diện các tài liệu về grayanoid trên nhiều cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, ScienceDirect, Scopus và Springer [2]. Kết quả cho thấy hơn 50 hợp chất trong nhóm grayanoid biểu hiện hoạt tính giảm đau ngoại vi rất mạnh khi tiêm phúc mạc ở liều dưới 1 mg/kg trên mô hình thực nghiệm [2]. Tuy nhiên, bài báo nhấn mạnh tính tương đồng cao giữa độc tính và tác dụng giảm đau, cho thấy việc tách rời hoạt tính điều trị khỏi độc tính của grayanotoxin là thách thức vô cùng lớn [2].
Năm 2023, một nghiên cứu tổng quan về tiến trình nghiên cứu Rhododendron molle trong điều trị viêm khớp dạng thấp nhấn mạnh rằng các diterpenoid có đặc tính điều hòa miễn dịch và chống viêm [4]. Dù vậy, chính các phản ứng có hại và bản chất độc hại của cây đã cản trở việc ứng dụng trên lâm sàng, biến loài cây này thành nguồn dược liệu khó khai thác an toàn nếu chưa có phương pháp giảm độc hiệu quả [4].
Không chỉ gây độc tim, hoa của loài này còn gây hại cho gan. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá độc tính gan của hoa Rhododendron molle (RMF) trên chuột cống [5]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết hoa với các liều 0,2 g/kg, 0,4 g/kg và 0,8 g/kg mỗi ngày một lần trong 2 tuần [5]. Kết quả cho thấy nồng độ men gan ALT, gamma-GT, cùng chỉ số bilirubin toàn phần (TBIL) và axit mật toàn phần (TBA) trong huyết thanh tăng bất thường tùy theo liều lượng [5].
Ở mức tế bào, mô gan chuột bị thâm nhiễm viêm rõ rệt, rối loạn cân bằng chống oxy hóa (MDA, GSH-Px, SOD), kèm rối loạn chuyển hóa axit béo và axit arachidonic [5]. Năm thành phần diterpenoid chịu trách nhiệm chính gây tổn thương gan được xác định gồm grayanotoxin-III, rhodojaponin-I, RJ-II, RJ-III và RJ-V [5].
Ranh giới mong manh giữa trị bệnh và ngộ độc
Điểm nguy hiểm nhất của grayanotoxin là độc tính xuất hiện ở liều rất nhỏ. Nghiên cứu năm 1991 trên chuột cống bạch tạng bị gây mê được tiêm phúc mạc dịch chiết mật ong chứa grayanotoxin (từ phấn hoa Rhododendron ponticum) với liều tương đương 1 hoặc 5 g mật ong/kg thể trọng [3]. Thử nghiệm cho thấy huyết áp, nhịp tim và tần số hô hấp của chuột đều bị ức chế theo mức liều, nhịp tim giảm xuống chỉ còn khoảng 75% so với mức đối chứng ban đầu [3]. Tình trạng này chỉ được đảo ngược khi tiêm atropine sulfate liều 2 mg/kg [3].
Nghiên cứu bộ gen năm 2022 cho thấy grayanoid phân bố khắp các bộ phận của cây Rhododendron molle như lá, hoa, rễ và quả [1]. Khi người dân tự ý ngâm rượu, cồn ethanol hoạt động như một dung môi chiết xuất mạnh, kéo một lượng lớn độc chất tan vào rượu. Vì hàm lượng độc chất trong từng bông hoa tự nhiên không cố định, người uống hoàn toàn không thể kiểm soát được lượng độc chất đưa vào cơ thể, rất dễ vượt ngưỡng dung nạp.
Những ca ngộ độc thực tế từ việc ăn hoặc uống hoa đỗ quyên
Y văn quốc tế đã ghi nhận nhiều trường hợp cấp cứu nguy kịch do dung nạp các sản phẩm từ cây chi Đỗ quyên hoặc mật ong chứa độc tố này:
Một báo cáo năm 2025 tại Nepal mô tả trường hợp người đàn ông 58 tuổi nhập viện khẩn cấp sau khi ăn chỉ 4 bông hoa đỗ quyên tươi (Rhododendron decorum) khi đi du lịch vùng núi [6]. Sau khi ăn, bệnh nhân xuất hiện chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, nôn mửa kèm tụt huyết áp và nhịp tim chậm nghiêm trọng [6]. Sang ngày thứ hai, bệnh nhân còn gặp các triệu chứng tiểu não thoáng qua và phải mất 48 giờ điều trị hồi sức tích cực mới hồi phục hoàn toàn [6].
Tổng quan năm 2012 tổng hợp hàng loạt ca ngộ độc đỗ quyên tại nhiều quốc gia [7]. Tại Hàn Quốc, một cụ ông 76 tuổi phải nhập viện cấp cứu vì tụt huyết áp, nhịp tim chậm xoang, chóng mặt và kiệt sức sau khi ăn hoa đỗ quyên Rhododendron mucronulatum do lầm tưởng loài này không có độc [7]. Một trường hợp khác ăn tới 50 bông hoa R. schlippenbachii để giải khát và bị trúng độc nặng [7]. Cũng theo báo cáo này, một người đàn ông 76 tuổi tại Mỹ uống trà pha từ lá cây Pieris japonica (cùng họ Thạch nam) đã rơi vào trạng thái tim đập chậm, tụt huyết áp, nôn mửa, nhìn mờ và co giật [7].
Hiểu lầm thường gặp về rượu hoa đỗ quyên
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên ngâm rượu thì vô hại". Một khảo sát dân tộc thực vật học năm 2021 tại 14 chợ địa phương ở tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) trên 204 người tiêu dùng cho thấy người dân có truyền thống ăn hoa đỗ quyên với niềm tin giúp thanh nhiệt [8]. Dù 67,4% người dùng hoa Rhododendron decorum biết hoa này có độc, họ phải áp dụng các quy trình xử lý giải độc rất kỹ lưỡng trước khi chế biến [8]. Việc tự ngâm rượu tươi bỏ qua hoàn toàn các bước xử lý khắt khe này.
Hiểu lầm thứ hai là cồn có thể triệt tiêu độc tố. Ngược lại, rượu làm grayanotoxin dễ ngấm vào tuần hoàn nhanh hơn. Nhầm lẫn loài thực vật cũng là mối nguy lớn, khi nhiều loài đỗ quyên có vẻ ngoài tương đồng rất khó phân biệt đối với người không có chuyên môn thực vật [7].
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Mọi đối tượng đều đối mặt với rủi ro trúng độc khi uống rượu ngâm hoa đỗ quyên, nhưng các nhóm sau đây chịu nguy cơ tử vong hoặc tổn thương tạng cao nhất:
- Người có tiền sử bệnh tim mạch: Grayanotoxin gây chậm nhịp tim trầm trọng và hạ huyết áp nghiêm trọng [5, 6, 7]. Người có bệnh tim sẵn có thể ngừng tim đột ngột.
- Người có bệnh lý về gan: Chiết xuất hoa đỗ quyên gây độc trực tiếp lên tế bào gan, gây tăng men gan ALT, gamma-GT và ứ mật [5].
- Trẻ em và người cao tuổi: Y văn ghi nhận trẻ em rất nhạy cảm với nhóm cây này. Một bé trai 9 tuổi ăn 10 bông Rhododendron schlippenbachii đã rơi vào trạng thái lơ mơ, mê sảng suốt 26 giờ [7]; một bé gái 21 tháng tuổi tại Mỹ ăn phải cây thuộc họ Thạch nam bị nhịp tim chậm tụt xuống còn 40 nhịp/phút, tái nhợt và phải cấp cứu bằng atropine [7].
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định tính an toàn; độc tố có thể gây nguy hiểm cho thai nhi và trẻ nhỏ.
Lời khuyên và hướng dẫn áp dụng an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang cân nhắc bài thuốc ngâm rượu hoa đỗ quyên để giảm đau khớp, hãy lưu ý:
- Không tự ý thu hái, ngâm rượu hoặc sắc uống hoa đỗ quyên tươi/khô: Các nghiên cứu hiện tại chỉ mới dừng lại ở việc trích xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm hoặc mô hình động vật, chưa có phác đồ định lượng an toàn nào cho việc uống rượu ngâm tại nhà [1, 2, 4].
- Ưu tiên phương pháp điều trị y học chính thống: Với bệnh viêm khớp dạng thấp hay đau khớp kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán và dùng thuốc đúng chỉ định.
- Nhận diện dấu hiệu ngộ độc: Nếu vô tình ăn hoặc uống phải sản phẩm từ cây đỗ quyên và thấy xuất hiện chóng mặt, hoa mắt, nôn nao, vã mồ hôi, nhịp tim đập chậm hoặc ngất xỉu, cần lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất [5, 6].
Rượu ngâm hoa đỗ quyên không phải là vị thuốc bổ lành tính như nhiều lời đồn thổi. Dù các hợp chất diterpenoid trong cây có tiềm năng giảm đau mạnh mẽ trong nghiên cứu dược lý tương lai, độc tính tim mạch và độc tính gan của grayanotoxin là sự thật đã được khoa học chứng minh. Người dân không nên đem sức khỏe và tính mạng ra đánh cược với những bài thuốc dân gian chưa được chuẩn hóa liều lượng.