Tảo xoắn Spirulina được nhiều người coi là "siêu thực phẩm" bổ sung dinh dưỡng hằng ngày. Tuy nhiên, không phải ai dùng loại vi tảo này cũng an toàn tuyệt đối. Những người mắc bệnh tự miễn, rối loạn chuyển hóa phenylalanine (PKU), có cơ địa dị ứng nặng, bệnh nền phức tạp hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hết sức thận trọng trước nguy cơ kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức và tổn thương cơ quan.
Tảo xoắn tuy được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp vào nhóm thực phẩm nhìn chung an toàn (GRAS) và Ủy ban Chuyên gia Thông tin Thực phẩm Bổ sung (DSI-EC) kết luận không gây rủi ro sức khỏe nghiêm trọng cho đa số người dùng [1]. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa ghi nhận nhiều trường hợp gặp biến cố nguy hiểm khi dùng tảo xoắn, đòi hỏi những nhóm đối tượng đặc biệt phải tránh hoặc dùng dưới sự giám sát y tế chặt chẽ [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ đặc tính kích thích miễn dịch
Tảo xoắn chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị như phycocyanin, beta-carotene, zeaxanthin, carotenoid, chlorophyll và pheophytin [2]. Các sắc tố và chất này có khả năng chống oxy hóa mạnh, dọn dẹp các gốc tự do ROS, RNS và điều hòa các phản ứng viêm của hệ thần kinh [2]. Cấu trúc của phycocyanin tương tự bilirubin trong mật người, giúp ngăn chặn hiện tượng stress oxy hóa và quá trình tạo gốc tự do ở protein huyết tương [2].
Tuy nhiên, chính khả năng kích thích hoạt động miễn dịch và các tế bào thần kinh đệm này lại trở thành con dao hai lưỡi [2]. Khi hệ thống phòng ngự của cơ thể bị kích hoạt quá đà, tế bào miễn dịch dễ tấn công nhầm vào chính các mô lành mạnh trong cơ thể [1]. Hiện tượng này thúc đẩy các phản ứng tự miễn tiềm ẩn bùng phát hoặc làm bệnh có sẵn tiến triển nặng thêm [1, 4].
5 nhóm người cần cẩn trọng rủi ro miễn dịch và chuyển hóa
Dựa trên dữ liệu lâm sàng và cơ chế chuyển hóa, 5 nhóm đối tượng dưới đây đối mặt rủi ro sức khỏe rõ rệt khi bổ sung tảo xoắn Spirulina:
Nhóm thứ nhất là người mắc bệnh tự miễn. Bệnh nhân có tiền sử bệnh tự miễn từ trước được khuyến cáo rõ ràng nên tránh dùng loại vi khuẩn lam này [3]. Y văn đã ghi nhận 3 trường hợp tổn thương da qua trung gian tự miễn, trong đó có một phụ nữ 82 tuổi và các bệnh nhân dùng tảo xoắn trong thực phẩm chức năng phối hợp nhiều thành phần [1]. Một trường hợp nam 57 tuổi mắc pemphigus vulgaris (bệnh da bóng nước tự miễn) và một phụ nữ 45 tuổi có tiền sử tăng huyết áp, đau nửa đầu mạn tính, đau cơ xơ hóa cũng ghi nhận phản ứng bất lợi [1]. Nguy cơ viêm gan tự miễn cũng đã được cảnh báo ở nhóm thảo dược và thực phẩm nguồn gốc thực vật [1].
Nhóm thứ hai là người mắc hội chứng Phenylketonuria (PKU). Tảo xoắn là nguồn giàu protein thực vật, đi kèm hàm lượng lớn axit amin phenylalanine [2]. Bệnh nhân phenylketonuria bị thiếu hụt enzyme chuyển hóa axit amin này, dẫn tới chứng tăng phenylalanine máu [4]. Phenylalanine là axit amin thiết yếu phải kiểm soát nghiêm ngặt qua đường ăn uống [4]. Đối với phụ nữ mang thai mắc PKU không kiểm soát, phenylalanine tăng cao trong máu mẹ dẫn tới hội chứng PKU ở thai nhi, gây nguy cơ sảy thai tự nhiên, trẻ nhẹ cân, bệnh tim bẩm sinh, tật đầu nhỏ, chậm phát triển thể chất và suy giảm nhận thức thần kinh [4]. Do đó, người bệnh PKU tuyệt đối không được tự ý dùng các nguồn bổ sung giàu phenylalanine như tảo xoắn [4].
Nhóm thứ ba là người có cơ địa dị ứng nghiêm trọng và viêm da cơ địa. Phản ứng sốc phản vệ nguy hiểm tới tính mạng do viên nén Spirulina đã được ghi nhận trên lâm sàng [1]. Điển hình là trường hợp một nam thanh niên 17 tuổi có tiền sử viêm da cơ địa, hen suyễn, viêm mũi dị ứng và hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (từng có triệu chứng dị ứng miệng với cà chua và dưa chuột) [1]. Hệ miễn dịch mẫn cảm quá mức ở nhóm người này có thể nhận diện các hợp chất trong tảo như kháng nguyên lạ và kích hoạt giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học gây phản vệ [1].
Nhóm thứ tư là người bệnh nền chuyển hóa mạn tính đang điều trị nhiều loại thuốc. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận độc tính trên gan (viêm gan nhiễm độc) ở bệnh nhân nam 52 tuổi người Nhật Bản có tiền sử tăng huyết áp, tăng lipid máu và đái tháo đường típ 2 đang dùng các thuốc amlodipine besilate, simvastatin và acarbose [1]. Giới nghiên cứu đặt ra giả thuyết về sự tương tác giữa thành phần thực phẩm của tảo xoắn, hóa chất thực vật phenolic với các loại thuốc chuyển hóa qua gan [1]. Do vậy, người đang uống thuốc trị bệnh mạn tính dùng thêm tảo xoắn có thể chịu tác dụng phụ khó lường trên gan [1].
Nhóm thứ năm là người có cơ địa yếu cơ hoặc nguy cơ tổn thương cơ vân. Một trường hợp tiêu cơ vân cấp (rhabdomyolysis) nghiêm trọng đã xảy ra sau khi bệnh nhân uống tảo xoắn liều 3 g mỗi ngày liên tục trong 1 tháng [1]. Bệnh nhân có tiền sử đau cơ xơ hóa cũng từng xuất hiện phản ứng bất lợi khi bổ sung tảo xoắn [1]. Người đang gặp tình trạng viêm cơ, yếu cơ cần tham vấn ý kiến chuyên gia để tránh biến chứng hủy hoại mô cơ [1].
Bên cạnh đó, các triệu chứng tác dụng phụ thường gặp khác được ghi nhận gồm mất ngủ và các vấn đề về dạ dày, tiêu hóa, dù mối liên hệ nhân quả trực tiếp chưa hoàn toàn rõ ràng [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng nói lên điều gì?
Phần lớn nghiên cứu hiện nay khẳng định tính an toàn chung của tảo xoắn trên cộng đồng người khỏe mạnh, nhưng đồng thời làm sáng tỏ các giới hạn y khoa:
Nghiên cứu tổng quan năm 2017 tổng kết các báo cáo ca bệnh ghi nhận nhiều biến cố bất lợi nặng như sốc phản vệ, tiêu cơ vân, tổn thương gan và bùng phát bệnh da bóng nước tự miễn sau khi tiêu thụ tảo xoắn đơn lẻ hoặc viên uống phức hợp [1]. Giới hạn của những dữ liệu này là mối liên hệ nhân quả đôi khi chưa thể khẳng định chắc chắn do người bệnh phối hợp cùng lúc nhiều vị thuốc khác như ớt cayenne, sâm, bạch quả hoặc đang dùng thuốc kê đơn [1].
Nghiên cứu về chuyển hóa năm 2020 trên phụ nữ sau mãn kinh chỉ ra rằng liều tối thiểu 2 g/ngày trong ít nhất 2 tháng bắt đầu đem lại kết quả thuận lợi trên các chỉ số chuyển hóa [3]. Các liều cao hơn từ 18 g đến 19 g mỗi ngày dùng kéo dài cũng cho thấy hiệu quả chuyển hóa tích cực [3]. Theo hướng dẫn từ FDA, mức liều tảo xoắn khuyến nghị thông thường cho người lớn nằm trong khoảng 3 đến 10 g mỗi ngày [3]. Tuy vậy, nghiên cứu này nhấn mạnh liều dùng tối ưu và thời gian bổ sung vẫn còn nhiều tranh cãi, chưa đạt được sự đồng thuận khoa học chung [3]. Đặc biệt, nghiên cứu kết luận thẳng thắn rằng người đã có sẵn bệnh tự miễn nên tránh dung nạp loại vi khuẩn lam này [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng tảo xoắn
Quan niệm "tảo xoắn là thực phẩm thiên nhiên nên hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt" là một sai lầm phổ biến. Bản chất tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho tất cả mọi người. Tảo xoắn có thể tạo ra các phản ứng tương tác bất lợi với các hợp chất hóa học hoặc thuốc điều trị mạn tính [1].
Việc tự ý dùng liều lượng quá cao hoặc phối hợp vô tội vạ tảo xoắn với các thảo dược khác như bạch quả, nhân sâm có thể làm gia tăng áp lực chuyển hóa lên gan, dẫn tới độc tính gan ngoài ý muốn [1]. Người tiêu dùng cũng không nên nhầm lẫn giữa lợi ích chống oxy hóa chung của tảo xoắn với việc dùng sản phẩm này để tự chữa các bệnh tự miễn hay bệnh thần kinh thoái hóa [3, 4].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng đúng
Trước khi sử dụng tảo xoắn, người tiêu dùng cần chủ động rà soát tình trạng sức khỏe cá nhân:
Những người mắc bệnh tự miễn (lupus, pemphigus, viêm da tự miễn), bệnh nhân PKU, người có tiền sử sốc phản vệ, dị ứng thức ăn hoặc đang điều trị các bệnh tim mạch, đái tháo đường, mỡ máu bằng thuốc tây cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [1, 2, 4]. Không tự ý bổ sung viên uống tảo xoắn khi chưa có tư vấn y tế phù hợp [1].
Đối với người khỏe mạnh thông thường muốn cải thiện sức khỏe, liều dùng tham khảo theo FDA dao động từ 3 đến 10 g mỗi ngày, hoặc liều tối thiểu được ghi nhận có hiệu quả chuyển hóa là 2 g/ngày dùng trong ít nhất 2 tháng [3]. Nên bắt đầu bằng lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể, kiểm tra xem có xuất hiện tình trạng mất ngủ, khó chịu dạ dày hay dị ứng da hay không [1]. Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định an toàn chất lượng thực phẩm.
Tảo xoắn Spirulina mang lại nhiều giá trị sinh học và chất chống oxy hóa cho cơ thể, nhưng không phải là dưỡng chất phù hợp cho tất cả mọi người [1, 3]. Hiểu rõ cơ địa của bản thân và tham khảo hướng dẫn của bác sĩ là cách tốt nhất để nhận được lợi ích dinh dưỡng mà không đánh đổi bằng các rủi ro sức khỏe đáng tiếc [1, 4].
