Khoai sâm đất (yacon) trở thành món ăn vặt, thanh nhiệt quen thuộc nhờ vị ngọt mát, mọng nước và giòn như quả lê [1]. Nhiều người tìm mua loại củ này như một thực phẩm hỗ trợ giảm cân hay kiểm soát đường huyết tự nhiên [2], [3]. Tuy nhiên, củ sâm đất không phải là món ăn an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người.
Một số nhóm đối tượng có thể gặp tác dụng phụ khó chịu, thậm chí nguy hiểm nếu sử dụng sâm đất không đúng cách. Người đang bị rối loạn tiêu hóa, người mắc bệnh lý về thận hoặc người có cơ địa dị ứng là những đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận loại củ này [1], [4].
Vì sao củ sâm đất có thể gây phản ứng phụ?
Củ sâm đất chứa hàm lượng rất cao fructooligosaccharides (FOS) [5], [1]. FOS là một loại chất xơ hòa tan hoạt động như một prebiotic, cung cấp thức ăn cho hệ vi sinh đường ruột [1]. Chất xơ này không bị tiêu hóa ở dạ dày hay ruột non mà đi thẳng xuống ruột già [6].
Tại đại tràng, vi khuẩn lên men FOS để tạo ra các axit béo chuỗi ngắn [6]. Quá trình lên men này sinh khí và hút nước vào lòng ruột. Nếu hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc nạp vào lượng lớn cùng lúc, hiện tượng tăng nhu động ruột, sinh hơi ồ ạt sẽ diễn ra, dẫn tới cảm giác đầy bụng, tiêu chảy hoặc co thắt đại tràng [4], [3].
Bên cạnh đó, các bộ phận khác nhau của cây sâm đất chứa thành phần hóa học khác nhau. Độc tính và các phản ứng sinh học không đồng nhất giữa rễ củ và lá sâm đất [1], [7].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và rủi ro
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng đã kiểm tra phản ứng của cơ thể khi tiêu thụ sâm đất ở các dạng khác nhau:
Một nghiên cứu độc tính kéo dài 4 tháng dùng bột củ sâm đất khô bổ sung vào khẩu phần ăn của chuột Wistar bình thường [5]. Chuột được chia mức ăn tương đương 340 mg và 6.800 mg FOS/kg thể trọng mỗi ngày [5]. Kết quả cho thấy củ sâm đất dung nạp tốt, không gây độc tính hay rối loạn dinh dưỡng ở cả hai liều [5]. Dù vậy, hiện tượng phì đại manh tràng (ruột tịt) đã được ghi nhận ở nhóm chuột ăn liều cao nhất [5], [4].
Trên người, thử nghiệm lâm sàng mù đôi kéo dài 120 ngày trên phụ nữ tiền mãn kinh bị béo phì và rối loạn mỡ máu nhẹ đã đánh giá si-rô sâm đất với liều 0,14 g và 0,29 g FOS/kg thể trọng/ngày [3]. Nghiên cứu xác định liều 0,14 g FOS/kg thể trọng/ngày là ngưỡng tiêu thụ hàng ngày không gây tác dụng phụ khó chịu lên đường tiêu hóa [3]. Si-rô sâm đất giúp tăng tần suất đại tiện và tăng cảm giác no [3]. Liều cao hơn thường dẫn đến tăng số lần đi tiêu ngoài ý muốn.
Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trong 6 tuần trên 26 người thừa cân (độ tuổi 31,3 ± 8,5) áp dụng chế độ giảm 500 kcal/ngày cùng 25 g bột sâm đất (tương đương 0,1 g FOS/kg thể trọng) mỗi sáng [2]. Kết quả cho thấy bột sâm đất cải thiện chức năng ruột, giảm cân nặng và mỡ bụng mà không gây rối loạn tiêu hóa ở mức dùng này [2].
Tuy vậy, rủi ro vẫn tồn tại trong một số trường hợp cụ thể. Các báo cáo ghi nhận việc nạp một lượng lớn sâm đất tươi có thể dẫn tới tiêu chảy mức độ nhẹ [4]. Đặc biệt, y văn thế giới từng ghi nhận trường hợp một phụ nữ 55 tuổi bị sốc phản vệ nặng ngay sau khi ăn củ sâm đất, với các biểu hiện nổi mề đay, ngứa ngáy, chóng mặt, tụt huyết áp và hôn mê [1], [4]. Ngoài ra, nghiên cứu trên chuột trong 30 ngày dùng dịch chiết lá sâm đất qua đường uống cho thấy tổn thương thận xuất hiện, với nghi vấn hoạt chất terpenoid trong lá là nguyên nhân gây độc [1].
3 nhóm người nên thận trọng hoặc tránh dùng sâm đất
Căn cứ vào dữ liệu nghiên cứu hiện có, dưới đây là các nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:
Thứ nhất, người đang bị tiêu chảy hoặc mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Bản chất sâm đất chứa nhiều FOS có tác dụng nhuận tràng, làm mềm phân và gia tăng tần suất đi ngoài [4], [3]. Nghiên cứu đã ghi nhận lượng sâm đất lớn kích thích đường ruột gây tiêu chảy nhẹ [4]. Đối với người bụng dạ yếu, người đang đi ngoài phân lỏng hoặc có ruột nhạy cảm, việc tiêu thụ sâm đất sẽ làm tình trạng mất nước và đau quặn bụng trở nên nghiêm trọng hơn.
Thứ hai, người mắc bệnh suy thận hoặc có tổn thương chức năng thận. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cảnh báo dịch chiết nước từ lá sâm đất gây tổn thương thận sau 30 ngày sử dụng [1]. Trong nghiên cứu tế bào in vitro, chiết xuất sâm đất ở nồng độ cao (100 mcg/mL) cũng bộc lộ tiềm năng gây độc di truyền [7]. Dù các tổn thương mô thận trên động vật được ghi nhận chủ yếu từ lá [1], người có bệnh lý suy thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và tuyệt đối không tùy tiện sử dụng các chế phẩm trà từ lá hay nước củ sâm đất đậm đặc.
Thứ ba, người có cơ địa dị ứng mẫn cảm. Dị ứng sâm đất tuy hiếm nhưng có thể diễn biến nguy kịch. Báo cáo y khoa khẳng định phản vệ có thể xảy ra tức thì sau khi ăn củ sâm đất với các triệu chứng như phù mạch, khó thở, co thắt đường thở, tụt huyết áp [1], [4]. Những ai từng có tiền sử dị ứng thực phẩm nặng cần hết sức dè chừng khi thử món ăn này lần đầu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm đất
Nhiều người lầm tưởng củ sâm đất là "thần dược" có thể hạ đường huyết tức thì và chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường. Đây là quan điểm sai lệch.
Nghiên cứu trên chuột bình thường cho thấy củ sâm đất không có hoạt tính làm tụt đường huyết đột ngột [5]. Ở người thừa cân, sâm đất giúp cải thiện tình trạng kháng insulin và điều hòa chuyển hóa thông qua chất xơ lên men, chứ không phải thuốc điều trị hạ đường cấp tính [3], [6]. Người bệnh không được tự ý bỏ thuốc theo toa để thay thế bằng sâm đất.
Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều sâm đất càng bổ và giảm cân càng nhanh. Tiêu thụ vượt ngưỡng dung nạp của đường ruột sẽ gây đầy hơi, phình trướng ruột và tiêu chảy [5], [4], [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Cần lưu ý rằng các dữ liệu về nguy cơ độc tính trên thận mới chỉ được khảo sát trên chuột thí nghiệm và trên mẫu chiết xuất từ lá [1]. Dữ liệu về hàm lượng khoáng chất đối với người suy thận cần thêm nghiên cứu lâm sàng chi tiết hơn trên từng nhóm bệnh nhân cụ thể.
Trường hợp sốc phản vệ đến nay là một ca đơn lẻ được công nhận [1], [4], nhưng phản ánh rõ nguy cơ dị ứng cá địa mà người tiêu dùng không nên chủ quan.
Hướng dẫn dùng sâm đất an toàn trong đời sống
Sâm đất có thể ăn sống trực tiếp, nấu canh, làm mứt, chế biến si-rô, giấm hoặc nghiền thành bột dinh dưỡng [1], [2]. Thịt củ ngọt mát, giòn rụm rất thích hợp để giải khát hoặc làm món tráng miệng [1].
Để tránh các kích ứng đường ruột, chỉ nên bắt đầu với một lượng nhỏ. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận mức dung nạp không gây tác dụng phụ đường tiêu hóa đối với si-rô sâm đất là khoảng 0,14 g FOS trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày [1], [3], hoặc khoảng 25 g bột sâm đất mỗi ngày [2].
Khi ăn củ tươi, nên gọt sạch vỏ, chỉ ăn lượng vừa phải và không ăn dồn dập trong một bữa. Tuyệt đối không tự ý hái lá sâm đất để đun nước uống dài ngày vì nguy cơ gây hại cho thận đã được cảnh báo trong nghiên cứu động vật [1]. Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu lạ như ngứa họng, mẩn đỏ, chóng mặt hay đau bụng dữ dội, cần ngừng ăn ngay lập tức và đến cơ sở y tế [4].
Củ sâm đất là thực phẩm bổ sung chất xơ tự nhiên tốt cho sức khỏe nếu dùng điều độ [2], [3]. Người tiêu dùng cần lắng nghe cơ thể, hiểu rõ tình trạng sức khỏe cá nhân và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi đang mắc các bệnh lý nền mạn tính.
