Sung khô là món ăn vặt được ưa chuộng nhờ vị ngọt thanh và độ dẻo xốp đặc trưng. Nhiều người tin dùng sung khô hàng ngày như một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều hoa quả sấy khô này có an toàn cho tất cả mọi người hay không?
Người suy thận mạn tính hoặc có tiền sử sỏi đường tiết niệu cần thận trọng khi ăn lượng lớn sung khô. Chế độ ăn uống tích tụ nhiều hợp chất tạo sỏi như oxalate có thể gia tăng rủi ro tái phát bệnh lý sỏi thận canxi oxalate [1].
Mối liên hệ giữa chế độ ăn và sỏi thận
Sỏi đường tiết niệu hình thành từ sự kết tinh của các hợp chất khó tan trong nước tiểu khi nồng độ của chúng vượt ngưỡng bão hòa [2]. Sau giai đoạn kết tinh, các tinh thể nhỏ sẽ tích tụ và liên kết lại với nhau để tạo thành khối sỏi lớn hơn [2].
Thành phần của sỏi thận rất đa dạng, nhưng dạng phổ biến nhất là canxi oxalate. Trong một phân tích trên 135 bệnh nhi mắc sỏi đường tiết niệu trên, canxi oxalate chiếm thành phần chính trong 73% các ca sỏi, vượt trội so với sỏi struvite (13%) hay canxi phosphate (9%) [3]. Sự xuất hiện của loại sỏi này có mối liên hệ mật thiết với nồng độ bài tiết canxi, oxalate trong nước tiểu và môi trường nước tiểu bị toan hóa [3].
Chế độ ăn dư thừa oxalate từ thực vật làm tăng lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu (hyperoxaluria), từ đó thúc đẩy sự kết hợp giữa canxi và oxalate thành sỏi [1]. Vì vậy, việc kiểm soát nguồn thức ăn chứa nhiều khoáng chất tạo sỏi và chất kháng dinh dưỡng là bước dự phòng thiết yếu [4].
Cảnh báo từ oxalate và khoáng chất ở người bệnh thận
Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc sỏi thận thường được khuyến cáo áp dụng chế độ ăn hạn chế natri, oxalate và kiểm soát lượng kali đưa vào cơ thể [4]. Chế độ ăn giảm protein động vật, giảm natri và giảm oxalate là phác đồ chuẩn nhằm ngăn chặn sỏi tái tạo [4].
Khi sấy khô, hàm lượng chất rắn trong quả sung ngọt cô đặc lại. Dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật từ chiết xuất lá sung (Ficus carica) dùng trong làm đông sữa truyền thống tại Ethiopia ghi nhận sự hiện diện của flavonoid, phenolics, saponin mà không phát hiện thấy oxalate trong mẫu thử lá [5], việc sử dụng các loại quả khô giàu khoáng và dưỡng chất cô đặc với số lượng lớn vẫn tiềm ẩn gánh nặng bài tiết. Quá trình tiêu thụ các thực phẩm thực vật giàu oxalate nói chung đã được chứng minh làm tăng oxalate niệu và nguy cơ tạo sỏi [1].
Bên cạnh đó, phân tích thành phần nguyên tố trong mẫu sỏi canxi oxalate cho thấy sự hiện diện với nồng độ cao của nhiều khoáng chất như canxi, clo, sắt, kali, natri, stronti và kẽm [6]. Đáng chú ý, nồng độ canxi và kẽm có mối tương quan thuận, cho thấy các nguyên tố vi lượng và khoáng chất có thể đóng vai trò kích hoạt sự kết tủa của sỏi [6]. Đối với người có chức năng lọc của thận đã suy giảm, thận không thể đào thải hiệu quả các khoáng chất dư thừa, gây tích tụ các hợp chất khó tan.
Nghiên cứu khoa học nói gì về Ficus carica?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã ghi nhận một số tác động dược lý đáng chú ý từ chiết xuất của cây sung ngọt (Ficus carica).
Nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2024 đánh giá khả năng hòa tan sỏi thận canxi oxalate của nước sắc cây sung ngọt (Ficus carica) và râu ngô (Zea mays) ở nồng độ 10 g/l và 25 g/l trong 24 giờ [2]. Thử nghiệm thực hiện trên 33 mẫu sỏi tự đào thải từ một bệnh nhân nam 43 tuổi, qua 8 lần xử lý kéo dài 3 đến 4 giờ mỗi lần [2]. Kết quả cho thấy cây sung ngọt giải phóng canxi từ sỏi ở mức 156,98 ppm, trong khi râu ngô đạt 130,63 ppm [2]. Tuy nhiên, ở nồng độ 10 g/l, râu ngô lại thể hiện tác dụng làm tan sỏi tích cực hơn một chút so với cây sung ngọt [2]. Thử nghiệm này chỉ thực hiện trong ống nghiệm, chưa chứng minh hiệu quả làm tan sỏi trực tiếp trên cơ thể người bệnh.
Một nghiên cứu khác vào năm 2022 thực hiện trên chuột bạch tạng đực nhằm đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất hexane lá sung ngọt (Ficus carica) ở liều 200 mg/kg thể trọng trước độc tính do natri benzoat gây ra [7]. Thử nghiệm kéo dài 6 tuần trên 4 nhóm chuột (mỗi nhóm 5 con) [7]. Độc tính từ natri benzoat gây tổn thương thận và gan, làm tăng ure, creatinin và axit uric huyết thanh [7]. Chiết xuất lá sung giàu polyphenol và flavonoid đã cải thiện đáng kể các chỉ số tổn thương sinh hóa này (P < 0,05) nhờ cơ chế chống oxy hóa và giảm quá trình peroxy hóa lipid [7]. Đây là kết quả ghi nhận trên động vật với chiết xuất từ lá sung, không tương đương với việc ăn trực tiếp quả sung sấy khô ở người.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất lá và thân cây sung ngọt có tiềm năng chống oxy hóa và hỗ trợ bài xuất canxi từ sỏi trong phòng thí nghiệm [1, 4]. Dù vậy, các nghiên cứu chưa chứng minh ăn sung khô có thể điều trị sỏi thận ở người.
Những ai cần thận trọng khi dùng sung khô?
Nhóm người có chức năng thận suy giảm hoặc có tiền sử sỏi thận canxi oxalate cần thận trọng cao nhất. Khi thận giảm độ lọc, việc tiêu thụ thực phẩm cô đặc dinh dưỡng có thể làm mất cân bằng nội mô điện giải và đào thải khoáng chất [4].
Nghiên cứu lâm sàng năm 1978 trên 209 bệnh nhân sỏi canxi oxalate và 42 người khỏe mạnh cho thấy 21% người bệnh sỏi thận có hiện tượng tăng canxi niệu [8]. Nồng độ các thành phần bài tiết trong nước tiểu 24 giờ ở nhóm sỏi thận có nhiều bất thường so với nhóm chứng [8]. Nếu người có cơ địa bài tiết nhiều canxi hoặc oxalate ăn quá nhiều thực phẩm sấy khô, nguy cơ kết tinh sỏi sẽ tăng mạnh.
Bệnh nhi có tiền sử sỏi đường tiết niệu cũng cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Trẻ mắc sỏi thận chủ yếu mang sỏi canxi oxalate và phụ thuộc nhiều vào lượng canxi, oxalate trong nước tiểu [3].
Chưa có nghiên cứu đầy đủ về mức độ an toàn của việc tiêu thụ quả sung khô liều cao trên phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân suy thận giai đoạn muộn. Những nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng sung khô với lượng lớn như một bài thuốc dân gian.
Hiểu lầm thường gặp về quả sung khô
Nhiều người lầm tưởng rằng quả sung có tác dụng làm tan sỏi trong phòng thí nghiệm thì ăn quả sung khô bao nhiêu cũng giúp tiêu sạch sỏi thận. Thực tế, thí nghiệm hòa tan sỏi của Ficus carica chỉ là thử nghiệm ngâm rửa sỏi ngoại vi trong ống nghiệm [2]. Khi ăn qua đường tiêu hóa, các thành phần hóa học bị biến đổi qua chuyển hóa, không thể tác động cơ học trực tiếp lên viên sỏi như trong phòng thí nghiệm.
Một hiểu lầm khác là quả khô hoàn toàn vô hại vì có nguồn gốc tự nhiên. Hoa quả sấy khô bị rút cạn nước, khiến hàm lượng đường, khoáng chất và các hợp chất chuyển hóa tăng vọt trên cùng một đơn vị trọng lượng. Người bệnh sỏi đường tiết niệu cần kiểm soát tổng thể nồng độ các chất hòa tan trong nước tiểu bằng chế độ ăn thanh đạm và uống đủ nước, thay vì lạm dụng bất kỳ một loại quả sấy nào [1, 5].
Gợi ý áp dụng và điều chỉnh chế độ ăn hợp lý
Để bảo vệ đường tiết niệu và thận, việc xây dựng thói quen ăn uống khoa học quan trọng hơn việc tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng.
Người khỏe mạnh bình thường có thể dùng sung khô như món ăn nhẹ với lượng vừa phải, không ăn dồn dập trong một lần. Khi ăn các thực phẩm khô, cần uống đủ nước trong ngày để duy trì lượng nước tiểu cần thiết, ngăn ngừa tình trạng quá bão hòa các hợp chất tạo sỏi [2].
Người có tiền sử sỏi thận hoặc đang có bệnh lý thận mạn tính nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung sung khô vào thực đơn thường nhật. Cần duy trì chế độ ăn giảm natri, vừa phải protein và cân bằng các nguồn rau củ quả tươi [4].
Sung khô đem lại giá trị dinh dưỡng phong phú nhưng không phải thực phẩm phù hợp để sử dụng quá mức cho người bệnh thận. Cân bằng dinh dưỡng, kiểm soát thành phần thức ăn và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe thận.
