Ai không nên dùng các chế phẩm bổ sung xơ thô từ vỏ trấu?

Bổ sung xơ thô: Xu hướng và những lầm tưởng thường gặp

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại bột xơ thô, cám hoặc chế phẩm từ vỏ trấu để thanh lọc cơ thể và cải thiện chứng táo bón. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các nguồn xơ không hòa tan đậm đặc không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích cho đường tiêu hóa.

Với những người có tiền sử bệnh lý đường ruột, việc nạp quá nhiều chất xơ không hòa tan có cấu trúc cứng có thể dẫn đến nhiều bất lợi. Trong các trường hợp bệnh lý nền tiêu hóa nghiêm trọng, nguy cơ tắc ruột và kích ứng niêm mạc là vấn đề cần hết sức lưu tâm.

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu về chế phẩm bổ sung xơ thô chiết xuất riêng từ "vỏ trấu" ở người vẫn còn rất hạn chế. Các dữ liệu y khoa hiện tại chủ yếu tập trung đánh giá ảnh hưởng của các phân nhóm chất xơ không hòa tan (như cellulose, lignin, chất xơ từ đậu nành, cám) trên hệ tiêu hóa, mô hình tiêu hóa nhân tạo hoặc động vật thử nghiệm.

Cơ chế tác động của chất xơ không hòa tan lên đường ruột

Chất xơ được chia làm hai nhóm chính: chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan ^[1]. Các thành phần như cellulose, một số hemicellulose và lignin nằm chủ yếu trong cấu trúc thành tế bào thực vật ^[1]. Con người thiếu các enzym chuyên biệt để phân giải cellulose trong ruột non ^[2].

Khi đi qua đường ruột, chất xơ không hòa tan không bị phân giải hoàn toàn và làm tăng khối lượng phân [5, 7]. Chúng hoạt động bằng cách giữ một lượng nước nhất định, tăng thể tích khối bã thức ăn, kích thích cơ học lên niêm mạc ruột để thúc đẩy nhu động và tăng tốc độ đẩy phân qua đường tiêu hóa [6, 7].

Khác với chất xơ hòa tan có thể tạo thành một lớp màng nhầy dạng gel dính giúp làm chậm tiêu hóa và hấp thu ^[3], chất xơ không hòa tan di chuyển nhanh qua ống tiêu hóa ^[2]. Điều này giúp giảm bớt thời gian vi khuẩn lên men chất bã ở đại tràng ^[2]. Tuy nhiên, nếu lòng ruột bị hẹp hoặc nhu động suy giảm, khối bã xơ không hòa tan lớn có thể gây ứ đọng.

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ tắc ruột do chất xơ?

Mối lo ngại về việc chất xơ không hòa tan gây đóng khối đặc dẫn đến tắc nghẽn tiêu hóa đã được đưa vào nhiều nghiên cứu lâm sàng và mô hình thực nghiệm.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 đã khảo sát hiện tượng vón cục của dinh dưỡng qua ống thông dựa trên casein khi bổ sung chất xơ hòa tan và không hòa tan trong mô hình dạ dày nhân tạo ^[4]. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm với chất xơ không hòa tan bao gồm polysaccharide từ đậu nành, tinh bột kháng và alpha cellulose ^[4]. Hỗn dịch sau tiêu hóa được lọc qua các rây có kích thước lớn hơn 2 mm, từ 1 đến 2 mm và từ 0,25 đến 1 mm để đo trọng lượng ướt, trọng lượng khô và hàm lượng protein ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng việc bổ sung nồng độ cao polysaccharide đậu nành và tinh bột kháng không làm thay đổi trọng lượng ướt, đồng thời làm giảm đáng kể trọng lượng khô và hàm lượng protein của khối đông tụ ^[4]. Dữ liệu từ nghiên cứu này không ủng hộ giả thuyết cho rằng chất xơ không hòa tan làm tăng nguy cơ tắc nghẽn đường tiêu hóa trong môi trường dinh dưỡng ruột ^[4].

Một đánh giá y khoa công bố năm 2023 về bệnh nhân hồi sức cấp cứu chỉ ra rằng nỗi lo sợ trước đây về hiện tượng dịch nuôi ăn cô đặc gây thiếu máu cục bộ mạc treo không do tắc mạch (NOMI) hoặc hoại tử ruột không do tắc mạch (NOBN) đã làm hạn chế việc dùng chất xơ ^[5]. Tuy nhiên, tỷ lệ biến chứng NOMI/NOBN ở bệnh nhân hồi sức tích cực (ICU) nhận dinh dưỡng qua ống thông chỉ rơi vào khoảng 0,2% đến 0,3%, và biến chứng dịch đặc đóng khối thậm chí còn hiếm hơn ^[5]. Báo cáo khẳng định cả chất xơ hòa tan và không hòa tan đều thúc đẩy nhu động ruột, giảm tình trạng không dung nạp dinh dưỡng khi được chỉ định đúng thời điểm bệnh nhân đã ổn định huyết động ^[5].

Một tổng quan hệ thống năm 2022 thu thập các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên bệnh nhân sau phẫu thuật đường tiêu hóa ^[6]. Từ 231 trích dẫn ban đầu, có 3 nghiên cứu RCT đáp ứng tiêu chuẩn được đưa vào phân tích ^[6]. Kết quả cho thấy chế độ nuôi dưỡng qua đường ruột giàu chất xơ không làm tăng nguy cơ biến chứng an toàn nào, không làm thay đổi thời gian nằm viện hay tỷ lệ nhiễm trùng, đồng thời có bằng chứng chất lượng thấp cho thấy nó giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy ^[6]. Dù vậy, các nghiên cứu này còn hạn chế về chất lượng và nguy cơ sai lệch cao, đòi hỏi thêm nhiều bằng chứng rõ ràng hơn ^[6].

Về tác động mô học, một nghiên cứu kéo dài 90 ngày trên chuột Sprague-Dawley vào năm 2020 đánh giá sự an toàn của cellulose dạng sợi (fibrillated cellulose) ^[2]. Kết quả ghi nhận chuột không có sự thay đổi về lượng ăn, chỉ số sinh hóa máu hay tổn thương niêm mạc tiêu hóa trên lát cắt vi thể ^[2]. Nghiên cứu cũng không phát hiện các biến đổi viêm hoặc tăng sinh bất thường ^[2]. Tuy nhiên, báo cáo này thực hiện trên động vật khỏe mạnh và chưa thể phản ánh đầy đủ tác động trên người có tổn thương ruột sẵn có ^[2].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng chất xơ thô đậm đặc?

Mặc dù chất xơ không hòa tan nhìn chung an toàn ở người khỏe mạnh, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người có tiền sử tắc ruột, dính ruột sau phẫu thuật hoặc hẹp lòng ruột: Các chất xơ không hòa tan có đặc tính làm tăng thể tích khối bã phân ^[1]. Với lòng ruột bị chít hẹp, việc bổ sung các loại xơ thô, khó tiêu hóa có thể làm tăng nguy cơ bã thức ăn bị ứ đọng lại.
• Bệnh nhân trong tình trạng rối loạn vận động ruột nặng hoặc bất ổn huyết động: Báo cáo y khoa cảnh báo nỗi lo ngại về giảm tưới máu ruột và tắc nghẽn dịch nuôi dưỡng thường tập trung ở nhóm bệnh nhân có rối loạn huyết động và giảm nhu động tiêu hóa nghiêm trọng ^[5].
• Người đang có viêm loét, tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa hoạt động: Chất xơ không hòa tan kích thích cơ học lên bề mặt niêm mạc ruột để tạo phản xạ tăng tiết dịch và nhu động ^[7]. Cơ chế cọ xát cơ học này có thể gây khó chịu hoặc làm tăng triệu chứng ở những người có bề mặt niêm mạc đang bị tổn thương cấp.
• Bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS): Nghiên cứu bệnh - chứng năm 2018 cho thấy tổng lượng chất xơ trong khẩu phần ăn có liên quan đáng kể đến việc giảm nguy cơ mắc IBS với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh là 0,14 khi so sánh giữa nhóm ăn nhiều nhất và nhóm ăn ít nhất ^[7]. Tuy nhiên, khi phân tích riêng biệt chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan, nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan đáng kể ^[7]. Người mắc IBS có thể nhạy cảm với các loại xơ thô do tính chất kích thích cơ học của chúng.

Hiểu lầm: Càng nhiều xơ thô càng tốt cho tiêu hóa

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là ăn càng nhiều xơ thô từ vỏ hạt, trấu hay cám thì đường ruột càng sạch. Thực tế, chất xơ thô không hòa tan chủ yếu đóng vai trò tạo khối và tăng tốc độ tống phân ^[1]. Nếu bổ sung quá mức mà không đi kèm đủ nước, khối chất xơ này có thể gây trướng bụng, đầy hơi và cản trở tiêu hóa.

Ngoài ra, nghiên cứu trên thanh thiếu niên năm 2019 cho thấy chất xơ hòa tan có xu hướng mang lại nhiều lợi ích chuyển hóa vượt trội hơn so với chất xơ không hòa tan đơn thuần ^[3]. Chất xơ hòa tan tạo thành chất gel nhầy giúp làm chậm hấp thu đường, bẫy acid mật và cholesterol ^[3]. Các chất xơ lên men sinh ra các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) như butyrate, có tác dụng điều hòa phản ứng viêm và hỗ trợ hàng rào ruột [2, 6, 8]. Trong khi đó, chất xơ không hòa tan không có tính chất tạo gel dính và ít được lên men bởi hệ vi khuẩn [5, 7, 8].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2023 cho thấy polyphenol liên kết với chất xơ không hòa tan từ lúa mạch vùng cao có khả năng ức chế quá trình oxy hóa lipid trong quá trình tiêu hóa dạ dày nhân tạo (giảm 77,4% hydroperoxide lipid và 52,3% malondialdehyde) ^[8]. Điều này cho thấy lợi ích của chất xơ tự nhiên thường đi kèm với các hợp chất có sẵn trong thực phẩm toàn phần, khác với các chất xơ thô bị tinh chế đơn độc.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Để bổ sung chất xơ một cách khoa học và không gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa, bạn nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Ưu tiên chất xơ từ thực phẩm tự nhiên: Thay vì sử dụng bột xơ thô chiết xuất tách rời, hãy lựa chọn rau xanh, quả chín, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt ^[1]. Chế độ ăn đa dạng các loại chất xơ sẽ hỗ trợ hệ vi sinh vật đường ruột phong phú và khỏe mạnh hơn ^[2].
• Đảm bảo uống đủ nước: Khi ăn bất kỳ nguồn chất xơ nào, việc uống đủ nước hàng ngày là bắt buộc. Nước giúp chất xơ phát huy tính năng tăng thể tích một cách mềm mại và ngăn ngừa nguy cơ táo bón thứ phát.
• Lắng nghe cơ thể và tăng lượng từ từ: Không nên đột ngột bổ sung lượng lớn chất xơ thô vào khẩu phần ăn trong thời gian ngắn để tránh gây chướng bụng, đau quặn bụng.
• Người có bệnh lý nền phải hỏi ý kiến bác sĩ: Nếu bạn từng phẫu thuật ổ bụng, có sẹo dính ruột, hẹp tiêu hóa hoặc viêm ruột mạn tính, tuyệt đối không tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung xơ đậm đặc. Hãy tham khảo chuyên gia tiêu hóa hoặc dinh dưỡng để lựa chọn loại chất xơ phù hợp với tình trạng bệnh.

Chất xơ là thành phần không thể thiếu cho một cơ thể khỏe mạnh, nhưng việc sử dụng xơ thô cần sự hiểu biết và điều độ. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, dựa trên thực phẩm tự nhiên luôn là lựa chọn an toàn và bền vững nhất cho hệ tiêu hóa.