Ai không nên dùng cây lưỡi rắn? Cảnh báo cho người tỳ vị hư hàn

Cây lưỡi rắn và hiểu lầm phổ biến về tác dụng thanh nhiệt

Nhiều người có thói quen hễ thấy cơ thể nóng trong, nổi mụn nhọt hay mệt mỏi là tìm mua các loại thảo dược mát gan để sắc uống mỗi ngày. Cây lưỡi rắn, hay còn gọi là bạch hoa xà thiệt thảo hoặc đơn buốt, cỏ lưỡi rắn, là vị thuốc quen thuộc trong dân gian thường được dùng để nấu nước thanh nhiệt ^[1]. Không ít người cho rằng thảo dược từ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay nước lọc cả ngày.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ chuyên môn là không phải ai cũng có thể tùy tiện dùng cây lưỡi rắn. Thảo dược này có tính hàn mạnh, chỉ thích hợp cho người có thể trạng nhiệt, nóng trong hoặc viêm nhiễm thực chứng. Những người thuộc thể tỳ vị hư hàn, bụng dạ yếu, hay lạnh bụng đi ngoài, cũng như người huyết áp thấp cần hết sức thận trọng và tránh lạm dụng để không gây tổn hại thêm cho sức khỏe.

Các bài thuốc dân gian ghi nhận loài cỏ này được ứng dụng trong điều trị vàng da, sốt, đau nhức xương khớp và hỗ trợ các khối u ^[1]. Nhưng nếu dùng sai thể bệnh, đặc tính thanh nhiệt lương huyết của cây sẽ trở thành yếu tố gây hại trực tiếp lên hệ thống tiêu hóa vốn đã suy giảm công năng.

Vì sao người tỳ vị hư hàn và huyết áp thấp cần tránh?

Trong y học cổ truyền, tỳ vị đóng vai trò như bộ máy tiêu hóa và chuyển hóa thức ăn thành năng lượng nuôi cơ thể. Người có chứng tỳ vị hư hàn thường xuyên gặp tình trạng bụng lạnh, sợ lạnh, dễ bị đầy trướng bụng sau khi ăn, hay đi ngoài phân lỏng nát và khả năng hấp thu dinh dưỡng kém. Cây lưỡi rắn vốn có tính hàn giáng, giải trừ hỏa độc, nên khi nạp vào cơ thể đang bị suy yếu phần dương khí sẽ lập tức dập tắt năng lượng nhiệt ít ỏi còn lại của đường ruột.

Hậu quả là người tỳ vị hư hàn dùng loại cây này sẽ xuất hiện các phản ứng khó chịu ngay lập tức như đau quặn bụng, tiêu chảy nặng hơn, buồn nôn và cảm giác chán ăn kéo dài. Tình trạng này khiến cơ thể bị mất nước, giảm hấp thu và sụt cân nhanh chóng.

Đối với người huyết áp thấp, cơ thể thường đi kèm với tình trạng khí huyết hư nhược, tuần hoàn máu kém đến các cơ quan ngoại vi, dễ hoa mắt, chóng mặt. Các vị thuốc tính hàn lương khi vào cơ thể có xu hướng ức chế hoạt động sinh nhiệt, làm co mạch hoặc giảm trương lực mạch máu ngoại biên. Người huyết áp thấp nếu tự ý uống nước cây lưỡi rắn đặc hoặc dùng kéo dài rất dễ gặp phải tình trạng hạ huyết áp tư thế, bủn rủn tay chân, choáng váng và ngất xỉu.

Khoa học thực nghiệm nói gì về dược tính của cây lưỡi rắn?

Cho đến nay, các nghiên cứu khoa học hiện đại chủ yếu tập trung vào việc tìm hiểu các hoạt tính sinh học của hai loài phổ biến là Hedyotis corymbosa và Hedyotis diffusa, chứ chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên người mang thể tỳ vị hư hàn. Các thử nghiệm bước đầu trên động vật và tế bào đã làm sáng tỏ một số cơ chế bảo vệ gan cũng như giảm đau của loại thảo dược này.

Về khả năng bảo vệ gan, một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2006 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất methanol từ toàn bộ cây Hedyotis corymbosa trên chuột cống trắng Wistar bị tổn thương gan do dùng quá liều paracetamol ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp giảm đáng kể hoạt độ men gan SGPT, SGOT, SAKP và nồng độ bilirubin trong huyết thanh so với nhóm đối chứng ^[2]. Cấu trúc mô bệnh học của gan chuột sau khi điều trị đã phục hồi gần như bình thường ^[2]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn rút ngắn thời gian gây ngủ của hexobarbitone trên chuột nhắt và thể hiện khả năng chống peroxy hóa lipid rõ rệt trong ống nghiệm ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 1988 tại Đài Loan cũng tìm hiểu tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất thô Hedyotis corymbosa trên mô hình chuột cống bị nhiễm độc gan do carbon tetrachloride (CCl4) ^[3]. Kết quả đo hoạt độ enzyme chuyển hóa amin cho thấy Hedyotis corymbosa có tác dụng bảo vệ gan thể hiện rõ qua việc làm giảm men gan SGPT (với mức ý nghĩa P dưới 0,005) ^[3]. Dù thoái hóa mỡ gan có sự biến đổi tích cực dưới tác động của thảo dược này, các nhà nghiên cứu ghi nhận vẫn còn hiện tượng thâm nhiễm các tế bào viêm khác nhau trong bào tương ^[3].

Về tác dụng ức chế cảm giác đau, một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát chiết xuất ethanol của toàn cây Hedyotis corymbosa trên chuột nhắt trắng ^[4]. Bằng các mô hình gây đau bằng hóa chất và nhiệt độ như quặn bụng bằng axit axetic, mâm nhiệt, nhúng đuôi, thử nghiệm formalin và glutamate, các nhà khoa học đã thử nghiệm các liều 50, 100 và 200 mg/kg ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất tạo ra tác dụng giảm đau phụ thuộc liều, có ý nghĩa thống kê rõ rệt ở liều 100 và 200 mg/kg ^[4]. Tác dụng giảm đau trung ương bị đối kháng mạnh khi chuột được tiêm trước bằng naloxone, chứng minh sự tham gia của các thụ thể opioid vào cơ chế giảm đau của cây ^[4].

Về mặt hóa học và miễn dịch, một nghiên cứu năm 2018 đã phân lập chuỗi polysaccharide từ Hedyotis corymbosa, ký hiệu là HCP-1a có trọng lượng phân tử 33,9 kDa ^[1]. Khi thử nghiệm trên tế bào RAW264.7 trong ống nghiệm, cả HCP và phân đoạn HCP-1a đều làm giảm đáng kể nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm NO, IL-1beta và TNF-alpha, đồng thời thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do hydroxyl, dọn gốc DPPH và thải sắt Fe2+ ^[1].

Vấn nạn nhầm lẫn dược liệu trên thị trường thực tế

Một mối nguy hiểm lớn đối với người tiêu dùng là tình trạng lẫn lộn giữa các loài lưỡi rắn. Cây bạch hoa xà thiệt thảo chính thức (Hedyotis diffusa) thường xuyên bị trộn lẫn hoặc thay thế hoàn toàn bằng loài họ hàng là cây lưỡi rắn Hedyotis corymbosa do hình thái bên ngoài khá giống nhau ^[5], ^[6].

Một nghiên cứu vào năm 2010 đã tiến hành phân tích trình tự DNA và hóa thực vật để xác thực 7 mẫu dược liệu thương phẩm mang tên bạch hoa xà thiệt thảo ^[5]. Kết quả phân tích phân tử cho thấy có tới 4 trong số 7 mẫu trên thị trường bị làm giả hoặc đánh tráo bởi các loài họ hàng ^[5]. Nhóm nghiên cứu đã tìm thấy hai hợp chất điểm chỉ chỉ có riêng ở Hedyotis diffusa mà không có ở Hedyotis corymbosa là 6-O-(E)-p-coumaroyl scandoside methyl ester (hợp chất 1) và 10(S)-hydroxypheophytin a (hợp chất 2) ^[5]. Cả hai chất này đều cho thấy tác dụng ức chế tăng sinh tế bào ung thư tuyến tiền liệt người trong phòng thí nghiệm ^[5].

Để giải quyết vấn đề nhầm lẫn dược liệu làm trà thảo mộc, một nghiên cứu năm 2013 đã phát triển thành công kỹ thuật khuếch đại đẳng nhiệt qua vòng lặp (LAMP) để phân biệt nhanh Hedyotis diffusa và Hedyotis corymbosa ^[6]. Việc sử dụng các đoạn mồi đặc hiệu S_F3 và S_FIP đã giúp nhận diện chính xác Hedyotis diffusa, kiểm soát tình trạng gian lận thương mại vốn rất phổ biến ^[6]. Sự xáo trộn này khiến người tiêu dùng khó lòng kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như độc tính khi mua dược liệu trôi nổi ngoài thị trường.

Độc tính và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù được dùng lâu đời trong dân gian, mức độ an toàn của thảo dược họ lưỡi rắn cần được nhìn nhận một cách thận trọng qua các dữ liệu khoa học rõ ràng. Một nghiên cứu độc tính năm 2023 trên chế phẩm hạt cốm phối hợp chứa bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) cùng hai dược liệu khác đã tiến hành thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt KM và độc tính dài ngày trên chuột cống SD ^[7].

Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột được cho uống 3 lần trong vòng 24 giờ và theo dõi phản ứng liên tục trong 14 ngày ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng thuốc không có biểu hiện ngộ độc hay phản ứng bất lợi, với liều dung nạp tối đa của chế phẩm trên chuột nhắt lớn hơn 45,072 g/kg ^[7]. Trong thử nghiệm dài ngày suốt 28 ngày liên tục với các liều tương đương gấp 10, 20 và 50 lần liều lâm sàng ở người, các chỉ số huyết học, chức năng đông máu, chức năng gan thận và giải phẫu mô học cơ quan chính đã được đánh giá kỹ lưỡng để thiết lập cơ sở an toàn ^[7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ một giới hạn rất lớn: các thử nghiệm giảm đau, bảo vệ gan hay độc tính nêu trên đều chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc trên dòng tế bào biệt lập trong ống nghiệm ^[2], ^[7], ^[4], ^[3], ^[1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để khẳng định liều dùng tối ưu hay chứng minh tính an toàn tuyệt đối của cây lưỡi rắn, đặc biệt là trên những người có cơ địa suy nhược hoặc mang bệnh mạn tính. Mọi tác dụng chữa bệnh được truyền miệng hoàn toàn không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa chính thống.

Những ai cần thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng?

Căn cứ vào đặc tính sinh học và các ghi nhận y học, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng cây lưỡi rắn:

• Người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn: Biểu hiện bằng tình trạng hay sôi bụng, lạnh bụng, ăn không tiêu, dễ đi ngoài phân lỏng khi ăn đồ lạ. Nhóm này nếu dùng cây lưỡi rắn rất dễ bị tổn thương tỳ vị, đau bụng tăng nặng và rối loạn tiêu hóa kéo dài.
• Người bị huyết áp thấp: Do tính hàn giáng của thảo dược có thể gây mệt mỏi, làm tụt huyết áp bất ngờ dẫn tới choáng váng, ngất xỉu.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Do hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào được tiến hành trên nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này. Việc tùy tiện sử dụng có thể ảnh hưởng tiêu cực tới thai nhi và nguồn sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi suy kiệt: Chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa ở nhóm này rất nhạy cảm, dễ gặp phải các tác dụng không mong muốn khi chuyển hóa các hợp chất phức tạp trong thảo mộc.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính cho gan thận.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn là người khỏe mạnh, có thể trạng nóng nhiệt và muốn sử dụng cây lưỡi rắn để hỗ trợ thanh nhiệt, cần ghi nhớ các nguyên tắc sử dụng an toàn sau:

Chỉ nên sử dụng cây lưỡi rắn với lượng vừa phải, không được tự ý sắc uống quá đậm đặc. Tuyệt đối không uống nước thảo dược này liên tục nhiều tuần liền hoặc dùng thay thế nước uống hàng ngày. Một đợt sử dụng chỉ nên kéo dài trong thời gian ngắn và cần ngưng lại để theo dõi phản ứng của cơ thể.

Về cách chế biến, trong y học cổ truyền, người ta thường phối hợp thảo dược này với một vài lát gừng tươi hoặc các vị thuốc ấm nóng khác như cam thảo, trần bì để làm dịu bớt tính hàn, bảo vệ niêm mạc dạ dày và đường ruột. Thời điểm uống tốt nhất là sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút khi bụng không bị quá đói.

Quan trọng nhất, nguồn gốc dược liệu phải rõ ràng. Trước thực trạng cây lưỡi rắn thường xuyên bị thu hái lẫn lộn hoặc làm giả trên thị trường ^[5], ^[6], người tiêu dùng chỉ nên mua tại các nhà thuốc y học cổ truyền được cấp phép, có kiểm định chất lượng nghiêm ngặt, tránh mua thảo dược khô không nhãn mác, không rõ nguồn gốc trôi nổi trên mạng.

Cây lưỡi rắn là một vị thuốc dân gian mang nhiều tiềm năng sinh học như bảo vệ gan, giảm đau và chống viêm đã được khoa học bước đầu ghi nhận trên mô hình động vật ^[2], ^[4], ^[1]. Tuy vậy, tính hàn mạnh của cây là con dao hai lưỡi đối với những người có hệ tiêu hóa yếu hoặc huyết áp thấp. Việc hiểu đúng thể trạng của bản thân và luôn tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền trước khi sử dụng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe, tránh biến thảo dược trị bệnh thành nguồn cơn gây hại cho cơ thể.