Cỏ xước từ lâu đã là một loại thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền dân tộc, thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp, bầm tím hay phong thấp. Nhiều người khi bị đau mỏi lưng gối thường có thói quen tự ý tìm mua hoặc hái cỏ xước về sắc nước uống hàng ngày với suy nghĩ thảo mộc tự nhiên thì lành tính.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai và người có thể trạng tỳ vị hư hàn, đường tiêu hóa yếu tuyệt đối không nên dùng loại cây này. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh dược liệu này chứa nhiều hoạt chất gây độc cho phôi thai và kích hoạt co thắt mạnh tử cung, làm tăng nguy cơ sảy thai nguy hiểm.
Cơ chế tác động của cỏ xước lên tử cung phụ nữ mang thai
Cỏ xước, có tên khoa học là Achyranthes aspera, sở dĩ trở thành mối đe dọa lớn đối với thai kỳ là do những tác động dược lý đặc thù lên cơ quan sinh sản nữ. Trong dân gian tại nhiều quốc gia, loại cây này từ xa xưa đã được biết đến và sử dụng với mục đích làm thuốc chấm dứt thai kỳ hoặc hỗ trợ ngừa thai [1][2].
Theo các phân tích dược lý hiện đại, một số thành phần trong thảo dược có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp với thai nhi [3]. Các hoạt chất thực vật này và chất chuyển hóa của chúng có thể kích thích các thụ thể gây co bóp tử cung, đồng thời gây xáo trộn cân bằng nội tiết tố [3]. Tình trạng rối loạn nội tiết có thể làm suy giảm nghiêm trọng quá trình làm tổ, dẫn đến sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn [3].
Hơn thế nữa, một số chiết xuất từ rễ cỏ xước còn thể hiện hoạt tính tương tự estrogen (estrogenic activity) [1][4]. Hoạt tính này tác động trực tiếp lên hệ sinh dục, làm thay đổi cấu trúc tử cung và gây mất cân bằng nội tiết tố buồng trứng, từ đó ngăn cản hợp tử bám vào niêm mạc tử cung để phát triển thành phôi thai hoàn chỉnh [1][4].
Bằng chứng nghiên cứu về nguy cơ sảy thai và chống làm tổ
Nguy cơ sinh học của cỏ xước đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật thí nghiệm. Các kết quả này cung cấp cơ sở khoa học giải thích lý do vì sao dược liệu này chống chỉ định cho bà bầu.
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra hoạt tính chống thụ thai của chiết xuất ethanol từ rễ cỏ xước trên chuột cống trắng cái có khả năng sinh sản [1]. Khi cho chuột uống chiết xuất với liều 200 mg/kg thể trọng trong các ngày từ 1 đến 7 của thai kỳ, hoạt tính ức chế làm tổ đạt mức 83,3% [1]. Những con chuột tiếp tục mang thai sau đó cũng không sinh được bất kỳ con non nào sau khi đủ ngày tháng [1]. Kết quả chỉ ra hoạt tính chống thụ thai kết hợp (gồm ức chế làm tổ và gây sảy thai) của chiết xuất ethanol đạt 100% [1].
Cùng năm 2006, một nghiên cứu khác khảo sát bốn loại dịch chiết từ rễ cây cỏ xước trên chuột cống trắng cái [4]. Kết quả chỉ ra rằng cả chiết xuất chloroform và chiết xuất ethanol ở liều 200 mg/kg thể trọng đều thể hiện khả năng ức chế làm tổ đạt 100% [4]. Đồng thời, các phân tích mô học xác nhận cả hai loại chiết xuất này đều kích thích hoạt tính estrogenic mạnh trên tử cung chuột thí nghiệm [4].
Không chỉ có phần rễ, phần lá của cây cỏ xước cũng gây ra các phản ứng tương tự. Nghiên cứu năm 2006 tại Ethiopia trên chuột cống cái bị cắt bỏ buồng trứng cho thấy chiết xuất methanol từ lá cỏ xước thể hiện hoạt tính gây sảy thai đáng kể (p<0,05) và làm gia tăng trọng lượng ướt của tử cung cũng như tuyến yên [2]. Chiết xuất này còn làm giảm nồng độ cholesterol tốt (HDL) trong huyết thanh của động vật thử nghiệm [2].
Ngoài nguy cơ sảy thai, cỏ xước còn thể hiện độc tính nguy hiểm đối với sự phát triển của thai nhi. Trong nghiên cứu công bố năm 2021, các nhà khoa học đã đánh giá độc tính phát triển của chiết xuất ethanol từ lá cỏ xước trên chuột mang thai [5]. Ở nhóm chuột dùng liều 1000 mg/kg, số lượng vị trí phôi làm tổ giảm đáng kể so với nhóm đối chứng, trong khi số vị trí tiêu phôi (resorption sites) tăng lên rõ rệt [5]. Số đốt phôi (somites) ở nhóm dùng liều 1000 mg/kg chỉ đạt 26,47±0,78 so với 29,25±0,64 ở nhóm đối chứng; điểm số hình thái phôi cũng giảm xuống 40,35±1,56 so với 42,31±1,89 ở nhóm đối chứng [5].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng đã chứng minh rất rõ độc tính sinh sản của cỏ xước, người tiêu dùng cũng cần hiểu đúng bản chất của các tài liệu này. Hầu hết các thử nghiệm hiện có đều thực hiện trên chuột cống hoặc mẫu tế bào biệt lập, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên phụ nữ mang thai vì lý do đạo đức y sinh.
Tuy nhiên, việc thiếu nghiên cứu lâm sàng trên người không đồng nghĩa với việc thảo dược an toàn cho thai phụ. Ngược lại, điều này gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn bởi nhiều hoạt chất thực vật có thể dễ dàng xâm nhập qua tuần hoàn mẹ - con để gây quái thai hoặc tử vong cho thai nhi [3]. Bất kỳ loại thảo dược nào đã thể hiện hoạt tính làm sảy thai 100% trên động vật thí nghiệm [1][4] đều bị liệt vào danh mục nguy hiểm hàng đầu đối với thai kỳ.
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược khi mang thai
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các sản phẩm tự nhiên, cây cỏ hái trong vườn đều lành tính và không có tác dụng phụ [3]. Nhiều thai phụ khi gặp các triệu chứng nhức mỏi khớp, phù nề chân tay thường ngại dùng thuốc tây và tìm đến các bài thuốc sắc từ cây cỏ như cỏ xước [3].
Thực tế, dược thảo tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa sinh phức tạp có hoạt tính sinh học không khác gì tân dược [3]. Khác với các loại thuốc thông thường được kiểm duyệt chặt chẽ, các bài thuốc dân gian thường thiếu quy định về liều chuẩn và đánh giá độ an toàn [3]. Việc dùng bừa bãi thảo dược trong thai kỳ có thể vô tình dẫn tới ngộ độc phôi bào, biến dạng cấu trúc thai nhi hoặc kích thích các cơn co thắt cơ trơn tử cung không thể đảo ngược [3].
Ngoài ra, dân gian đôi khi truyền tai những niềm tin thiếu căn cứ, chẳng hạn như niềm tin bộ lạc cho rằng đeo một mẩu rễ cây cỏ xước ở cổ sẽ giúp phụ nữ dễ thụ thai [6]. Những quan niệm truyền miệng này hoàn toàn trái ngược với các bằng chứng thực nghiệm cho thấy rễ cỏ xước ức chế thụ thai và chống làm tổ ở mức độ rất cao [1][4].
Những nhóm đối tượng cần thận trọng và kiêng kỵ
Từ các bằng chứng khoa học và đặc tính thảo dược, một số nhóm người bắt buộc phải tránh xa hoặc cực kỳ cẩn trọng với cỏ xước:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Đây là đối tượng chống chỉ định tuyệt đối vì nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây tiêu phôi, sảy thai hoặc sinh non [1][2][5].
- Phụ nữ đang trong giai đoạn lên kế hoạch thụ thai: Chiết xuất rễ cỏ xước có thể gây ức chế quá trình làm tổ của hợp tử lên tới 100% [1][4].
- Người có tỳ vị hư hàn, đường tiêu hóa yếu: Những người thường xuyên bị lạnh bụng, đầy bụng khó tiêu, đi ngoài phân lỏng cần hết sức thận trọng. Các dược liệu có tính thanh nhiệt, tiêu tích trệ mạnh như cỏ xước có thể làm nặng thêm các triệu chứng tiêu chảy và đau quặn bụng.
- Người đang có bệnh lý nền khác hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Cỏ xước có thể tương tác với một số loại thuốc điều trị hoặc gây xáo trộn chuyển hóa, do đó cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.
Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn
Đối với người bình thường không thuộc nhóm chống chỉ định, nếu có nhu cầu sử dụng cỏ xước để hỗ trợ xương khớp, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dùng thuốc Đông y:
- Không tự ý hái cỏ xước tươi nấu uống kéo dài với số lượng lớn mà không có sự chỉ định của thầy thuốc.
- Mua dược liệu tại các cơ sở y học cổ truyền uy tín để tránh nhầm lẫn với các cây dại có độc tính khác.
- Phụ nữ ở độ tuổi sinh sản cần chắc chắn bản thân không mang thai trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình điều trị nào có chứa vị thuốc cỏ xước.
- Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng dưới, rong huyết hoặc tiêu chảy sau khi uống thảo mộc, phải dừng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Cỏ xước là vị thuốc có giá trị trị liệu nhất định nhưng lại tiềm ẩn rủi ro sinh sản vô cùng lớn. Phụ nữ mang thai và người tỳ vị hư hàn cần tuyệt đối tránh xa để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và thai nhi. Khi gặp các vấn đề sức khỏe xương khớp trong thai kỳ, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được hướng dẫn phương pháp can thiệp an toàn, không tự ý dùng thảo dược truyền miệng.
