Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại côn trùng, đặc biệt là ong đất, vào rượu trắng để làm bài thuốc bồi bổ sức khỏe hoặc tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, việc uống các loại rượu ngâm nọc độc côn trùng tiềm ẩn mối nguy hiểm khó lường đối với tính mạng con người. Rất nhiều trường hợp phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng nguy kịch do tổn thương tạng nghiêm trọng.

Uống rượu ngâm ong đất tiềm ẩn nguy cơ rất cao gây suy thận cấp, tổn thương tế bào gan và hoại tử ống thận cấp. Độc tố chứa trong nọc ong khi hòa tan vào rượu không hề bị vô hiệu hóa mà còn kết hợp với tính độc sẵn có của cồn ethanol, tạo nên gánh nặng kép tàn phá hệ bài tiết và tiêu hóa.

Cơ chế tác động của độc tố ong đất lên cơ thể

Nọc ong đất (chi Vespa) chứa hỗn hợp phức tạp gồm nhiều loại protein có độc tính phá hủy cơ (myotoxin), độc tính phá hủy hồng cầu (haemotoxin), cùng tác dụng làm giãn mạch và chống đông máu [1]. Khi các chất này xâm nhập cơ thể, chúng trực tiếp tấn công màng tế bào, gây vỡ hồng cầu hàng loạt và hủy hoại các sợi cơ vân [1].

Hiện tượng tiêu cơ vân giải phóng một lượng lớn myoglobin và huyết sắc tố tự do vào hệ tuần hoàn [2]. Khi qua màng lọc cầu thận, myoglobin và các thành phần độc chất này gây tắc nghẽn, hoại tử biểu mô ống thận và làm suy sụp chức năng lọc máu [1], [2]. Tình trạng này nhanh chóng dẫn đến hội chứng hoại tử ống thận cấp và suy giảm bài tiết nước tiểu [2].

Bên cạnh đó, việc nạp một lượng lớn độc chất vào đường tiêu hóa đòi hỏi gan phải làm việc quá mức để chuyển hóa khử độc. Bản thân ethanol trong rượu kích hoạt quá trình hạ huyết áp, giãn mạch, làm rối loạn cơ chế tự điều hòa lưu lượng máu nuôi dưỡng thận và làm trầm trọng thêm tổn thương tế bào gan [3]. Sự kết hợp giữa độc tố tiêu cơ vân và cồn ethanol tạo ra nguy cơ suy đa tạng, viêm gan cấp và suy giảm chức năng gan thận cùng lúc [4], [3].

Bằng chứng nghiên cứu lâm sàng về độc tính ong đất

Dữ liệu y khoa từ Bệnh viện Chợ Rẫy (TP.HCM) năm 2010 đã ghi nhận thực trạng nguy hiểm của độc tố ong đất [1]. Nghiên cứu hồi cứu trên 65 bệnh nhân bị ong vò vẽ (Vespa affinis) tấn công cho thấy có tới 38 người (chiếm 58,5%) bị tổn thương thận cấp (AKI) ở các mức độ khác nhau [1]. Trong số đó, 29 bệnh nhân trở nặng đến mức phải can thiệp điều trị thay thế thận (lọc máu) [1]. Bệnh nhân được chia thành bốn nhóm theo thời gian nhập viện (trước hoặc sau 3 ngày) và số lượng vết đốt (dưới hoặc bằng 50 nốt, hoặc trên 50 nốt) [1].

Kết quả cho thấy hoại tử ống thận cấp do myoglobin và độc tố nọc ong là nguyên nhân chính gây suy thận [1]. Đáng chú ý, có 7 bệnh nhân bị sốc không do phản vệ và 4 người trong số đó đã tử vong [1]. Nghiên cứu chỉ rõ việc chậm trễ đưa bệnh nhân đến các cơ sở y tế chuyên sâu dẫn đến biểu hiện suy thận nặng nề, đòi hỏi theo dõi sát sao nguy cơ sốc trong 2 ngày đầu và suy thận cấp kéo dài sau 3 ngày [1].

Một báo cáo lâm sàng vào năm 2023 tại Nepal đã ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 24 tuổi nhập viện do phản ứng muộn sau khi bị ong đất tấn công hàng loạt [4]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng vàng da, vàng mắt tiến triển, đau cơ dữ dội, sốt, chóng mặt, nước tiểu chuyển màu nâu sẫm như nước trà rồi chuyển sang vô niệu hoàn toàn [4]. Kết quả xét nghiệm xác định bệnh nhân bị tổn thương thận cấp, tiêu cơ vân và tổn thương gan cấp tính [4]. Bệnh nhân may mắn hồi phục hoàn toàn chức năng gan và thận sau khi được cấp cứu hồi sức tích cực và thực hiện chạy thận nhân tạo [4]. Báo cáo nhấn mạnh rằng độc tố ong có khả năng gây tổn thương đồng thời cả gan và thận, việc chậm trễ tiếp cận y tế có thể gây ngừng hoạt động thận và dẫn tới tử vong [4].

Năm 2015, một báo cáo bệnh án tại Trung Quốc mô tả trường hợp người đàn ông 42 tuổi nhập viện sau khi bị ong bắp cày khổng lồ châu Á (Vespa mandarinia) đốt [5]. Bệnh nhân có biểu hiện khó thở, đau đầu, tê bì tay chân và thiểu niệu (ít nước tiểu) [5]. Kết quả sinh thiết thận chỉ ra tình trạng viêm thận kẽ cấp tính với sự thâm nhiễm của bạch cầu ái toan và tế bào lympho [5]. Nhờ được điều trị khẩn cấp bằng lọc máu, thay huyết tương trong vòng 24 giờ và dùng thuốc methylprednisolone, chức năng gan của bệnh nhân hồi phục sau 10 ngày và chức năng thận hồi phục sau 1 tháng [5]. Theo dữ liệu ghi nhận, chỉ riêng từ tháng 7 đến tháng 10 năm 2013, các cuộc tấn công của loài ong này tại ba thành phố thuộc tỉnh Thiểm Tây đã làm 42 người tử vong và 1.675 người bị thương [5].

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2022 đã làm sáng tỏ thêm tiến trình tàn phá của nọc loài ong Vespa mandarina [2]. Các nhà khoa học tiêm dưới da liều 5 mg/kg nọc ong cho chuột cống trắng Wistar đực [2]. Kết quả phân tích mẫu máu ở các mốc 8, 24 và 48 giờ sau tiêm cho thấy toàn bộ các chỉ số sinh hóa bao gồm men gan aspartate aminotransferase (AST), creatine kinase, myoglobin, huyết sắc tố tự do, lactate dehydrogenase và creatinine huyết tương đều tăng vọt chỉ trong vòng 8 giờ [2]. Đồng thời, độ lọc cầu thận sụt giảm nghiêm trọng gây thiểu niệu [2]. Mặc dù các chỉ số sinh hóa có dấu hiệu phục hồi nhẹ nhưng vẫn duy trì ở mức cao sau 48 giờ, riêng độ lọc cầu thận hoàn toàn không có sự hồi phục trong khoảng thời gian này [2]. Xét nghiệm mô bệnh học ghi nhận tổn thương chủ yếu là hoại tử ống thận cấp, bong tróc tế bào biểu mô ống thận và mất bờ bàn chải của ống thận [2].

Một phân tích tổng quan năm 2022 cũng nêu bật tính chất nghiêm trọng của các ca ngộ độc nọc ong bắp cày châu Á, dẫn chứng từ mô hình điểm số độ nặng do Liu và cộng sự xây dựng trên 1.131 bệnh nhân [6]. Các dữ liệu y khoa tổng hợp cho thấy tổn thương thận cấp và tử vong do nọc các loài ong như Vespa mandarinia, Vespa velutina và Vespa basalis cần được can thiệp sớm bằng các biện pháp lọc máu hoặc thay huyết tương kịp thời trong 24 giờ đầu để hạ thấp tỷ lệ tử vong [6].

Tác động cộng hưởng nguy hiểm từ rượu

Bản thân ethanol trong rượu vốn dĩ là chất gây độc cho nhiều cơ quan nếu lạm dụng [3]. Bệnh nhân viêm gan do rượu hoặc xơ gan thường gặp biến chứng suy thận cấp do hiện tượng giãn mạch và hạ huyết áp làm suy giảm cơ chế tự điều hòa dòng máu đến thận [3]. Rượu không chỉ làm tổn thương trực tiếp cấu trúc thận mà còn gián tiếp phá hủy chức năng thận thông qua cơ chế suy gan (hội chứng gan thận) hoặc hoại tử ống thận cấp thứ phát sau tiêu cơ vân [3].

Mặt khác, việc uống các loại đồ uống lên men chứa hàm lượng chất lắng đọng cao cũng có thể dẫn đến suy thận [7]. Một báo cáo năm 2025 ghi nhận một bệnh nhân nam 63 tuổi bị suy thận cấp do bệnh thận oxalate sau khi uống 500 mL rượu gạo vàng mỗi ngày suốt 10 năm [7]. Sinh thiết thận cho thấy tổn thương ống thận cấp cùng sự lắng đọng các tinh thể oxalate phát quang trong lòng ống thận, với nồng độ creatinine huyết thanh tăng vọt lên mức 407 micromol/L [7]. Như vậy, dung môi rượu tự nó đã chứa đựng các yếu tố nguy cơ tàn phá cầu thận và ống thận [7], [3].

Những hiểu lầm tai hại về rượu ngâm ong đất

Nhiều người lầm tưởng rằng độ cồn cao của rượu có thể trung hòa hoặc làm mất hoạt tính của nọc độc côn trùng. Thực tế, nọc ong đất bao gồm các chuỗi peptide và protein độc tính rất bền vững, không dễ bị cồn làm biến tính hoàn toàn mà có thể hòa tan trực tiếp vào dung dịch rượu [1]. Khi uống vào, độc tố này hấp thu qua niêm mạc tiêu hóa, đi thẳng vào máu và gây nhiễm độc hệ thống.

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem rượu ong đất như thần dược chữa đau xương khớp, tăng cường bản lĩnh phái mạnh. Hiện nay hoàn toàn không có bất kỳ bằng chứng khoa học hay nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh rượu ngâm ong đất có công dụng bồi bổ cơ thể. Trái lại, các dữ liệu lâm sàng chỉ ghi nhận hàng loạt biến cố nhiễm độc tế bào cơ, hoại tử ống thận, suy gan cấp và tử vong do nọc ong gây ra [1], [4], [5].

Cũng cần lưu ý rằng các nghiên cứu khoa học hiện nay chỉ tập trung khảo sát độc tính của vết ong đốt trên người hoặc tiêm nọc ong trên động vật thực nghiệm [1], [2], [6], [4], [5]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng nào về tính an toàn hay hiệu quả của việc ngâm nguyên con ong đất vào rượu để uống. Do đó, việc tự ý bào chế và sử dụng loại rượu này hoàn toàn mang tính suy đoán dân gian và chứa đựng rủi ro ngộ độc cực lớn.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi người tiêu dùng đều nên tránh xa các loại rượu ngâm động vật, côn trùng không rõ nguồn gốc kiểm định, trong đó ong đất là đối tượng nguy hiểm hàng đầu. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau sẽ đối mặt với rủi ro tử vong rất cao nếu tiếp xúc:

  • Người có tiền sử bệnh gan, viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan [3].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính, sỏi thận, hoặc có độ lọc cầu thận giảm [3].
  • Người có tiền sử dị ứng, hen suyễn hoặc cơ địa quá mẫn [1], [5].
  • Người cao tuổi, người có bệnh lý tim mạch, huyết áp dao động [1], [3].

Lời khuyên và cách áp dụng thực tế

Để bảo vệ sức khỏe gan thận và tính mạng của bản thân, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm:

  • Tuyệt đối không tự ý bắt ong đất, ong vò vẽ về ngâm rượu làm đồ uống hay thuốc chữa bệnh.
  • Không sử dụng các loại rượu ngâm trôi nổi, không rõ nguồn gốc xuất xứ, rượu ngâm côn trùng và các loại rễ cây lạ.
  • Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước sạch mỗi ngày để hỗ trợ gan và thận đào thải chất cặn bã tự nhiên.
  • Khi nghi ngờ uống phải rượu nhiễm độc hoặc có biểu hiện bất thường như chóng mặt, đau cơ dữ dội, nước tiểu màu đỏ sẫm/màu trà đặc, thiểu niệu hoặc vàng da vàng mắt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [4], [5].
  • Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hoặc dược liệu nào hỗ trợ sức khỏe.

Tập quán ngâm rượu ong đất bồi bổ là thói quen nguy hại, thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính dẫn đến suy gan, suy thận [1], [4]. Thay vì tìm kiếm các giải pháp truyền miệng rủi ro, mỗi người cần xây dựng lối sống lành mạnh và tuân thủ các khuyến cáo y khoa chính thống để bảo vệ cơ thể một cách an toàn.