Thói quen dùng thảo dược truyền thống và tâm lý chủ quan của người bệnh
Trong đời sống thường nhật, nhiều người Việt Nam vẫn giữ thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ, thảo mộc tự nhiên để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Không ít người cho rằng những dược liệu thu hái từ thiên nhiên, mọc hoang dã nơi núi rừng như hương núi luôn an toàn, lành tính và không mang lại tác dụng phụ. Tâm lý xem cây cỏ "vô hại" khiến nhiều người sử dụng tùy tiện, tự ý pha trà đặc uống hằng ngày thay nước lọc hoặc dùng dài ngày mà không hề tham vấn ý kiến chuyên gia.
Tuy nhiên, bất kỳ loại thực vật nào khi dung nạp vào cơ thể cũng đều chứa các hoạt chất sinh học đa dạng. Trong đó, các hợp chất tự nhiên như tannin nếu tích tụ quá mức có thể tạo ra những tác động tiêu cực đến quá trình chuyển hóa, nhất là ở những đối tượng có thể trạng đặc thù hoặc chức năng đào thải đã suy giảm.
Nhóm đối tượng nào cần tránh dùng dược liệu hương núi?
Câu trả lời trực tiếp là phụ nữ mang thai và người bị suy giảm chức năng gan, thận không nên tùy tiện sử dụng dược liệu hương núi. Nguyên nhân xuất phát từ việc loại dược liệu này chứa hàm lượng tannin cao, trong khi dữ liệu khoa học về độc tính tích lũy lâu dài của nó trên cơ thể người vẫn còn là một khoảng trống.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của dược liệu hương núi trên phụ nữ có thai và người bệnh suy gan thận. Do đó, việc tự ý bổ sung loại thảo dược này có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho các cơ quan nội tạng vốn đang suy yếu, hoặc gây nguy cơ tiềm ẩn đối với sự phát triển của thai nhi.
Cơ chế chuyển hóa và gánh nặng tiềm ẩn từ tannin
Tannin là nhóm hợp chất polyphenol tự nhiên phổ biến trong nhiều loài thực vật, mang lại vị chát đặc trưng. Khi vào đường tiêu hóa, tannin có khả năng kết tủa với protein, ức chế một số enzyme tiêu hóa và làm cản trở quá trình hấp thu các khoáng chất thiết yếu như sắt và kẽm. Nếu tiêu thụ với lượng lớn hoặc dùng liên tục trong thời gian dài, tannin có thể kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, cồn cào và rối loạn tiêu hóa.
Sau khi được hấp thu, các thành phần chuyển hóa của thảo dược phải đi qua gan để xử lý và khử độc, sau đó bài tiết ra ngoài qua thận. Ở những người khỏe mạnh, hệ thống giải độc này vận hành nhịp nhàng. Nhưng với những người đã có tổn thương mô gan hoặc độ lọc cầu thận suy giảm, việc tiếp nhận thêm các hợp chất chưa rõ mức độ tích lũy sinh học sẽ trở thành gánh nặng quá tải, dễ dẫn đến hiện tượng ứ đọng độc chất.
Bằng chứng khoa học hiện có nói lên điều gì?
Khi xem xét độc tính của các dược liệu tự nhiên, giới khoa học thường phải tiến hành nhiều bước thử nghiệm khắt khe từ ống nghiệm, mô hình động vật trước khi thử nghiệm lâm sàng trên người. Điển hình như một nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá tính an toàn của dịch chiết Platycodon grandiflorus lên men (FPGE) trên động vật [1].
Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã đánh giá độc tính di truyền bằng xét nghiệm đột biến đảo ngược vi khuẩn, sai hình nhiễm sắc thể và xét nghiệm vi nhân [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết không gây đột biến gen hay làm gãy nhiễm sắc thể [1]. Về độc tính cấp trên chuột cống SD ở các mức liều 0, 750, 1500 và 3000 mg/kg, dịch chiết không làm thay đổi tỷ lệ tử vong, dấu hiệu lâm sàng, trọng lượng cơ thể hay mô học, với liều gây chết ước tính (ALD) đạt trên 3000 mg/kg [1].
Thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 13 tuần trên chuột với liều tối đa 3000 mg/kg cũng không ghi nhận bất kỳ biến đổi bất thường nào về tỷ lệ tử vong, triệu chứng lâm sàng, trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, nhãn khoa, xét nghiệm nước tiểu, huyết học, hóa sinh huyết thanh và bệnh học mô ở cả hai giới [1]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) trên chuột được xác định là 3000 mg/kg [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên chỉ được tiến hành trên chuột cống khỏe mạnh với một loại dịch chiết dược liệu cụ thể và chưa có dữ liệu trên người bệnh hoặc phụ nữ mang thai [1]. Đáng chú ý, các nghiên cứu khác liên quan đến độc tính cấp của nhóm hóa chất nông nghiệp như strobilurin trên sinh vật thủy sinh (tảo) hoàn toàn không liên quan đến việc sử dụng thảo dược hay dược liệu trị bệnh ở người, do đó không thể dùng làm căn cứ đánh giá sức khỏe cho con người. Điều này cho thấy nguồn dữ liệu độc tính thực chứng của nhiều loại thảo mộc, trong đó có hương núi, vẫn rất hạn chế và cần được nhìn nhận thận trọng.
Vì sao phụ nữ mang thai và người suy gan thận phải tuyệt đối cảnh giác?
Đối với phụ nữ đang trong thai kỳ, sinh lý cơ thể có sự biến đổi to lớn về lưu lượng máu, hệ nội tiết và sự nhạy cảm của tử cung. Nhiều hoạt chất trong thảo dược có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai, ảnh hưởng đến tuần hoàn tử cung - nhau hoặc tác động trực tiếp lên quá trình phát triển của phôi thai. Do chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên thai phụ, bất kỳ sự tiếp xúc nào với các loại thảo dược giàu tannin đậm đặc đều chứa đựng rủi ro chưa thể lường trước.
Đối với người bị suy gan hoặc suy thận, khả năng thanh thải các phân tử phức tạp từ thảo mộc bị giảm sút nghiêm trọng. Khi chức năng gan suy giảm, các con đường liên hợp và chuyển hóa độc chất bị trì trệ. Tương tự, khi thận suy, việc lọc bỏ các dẫn xuất chuyển hóa qua nước tiểu bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng tích lũy hoạt chất trong máu. Tình trạng này có thể kích hoạt các phản ứng viêm thứ phát, làm trầm trọng thêm mức độ suy giảm chức năng của chính các cơ quan này.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ chất nào dung nạp vào cơ thể đều tuân theo nguyên lý liều lượng; dùng quá mức đều có thể trở thành gánh nặng độc hại. Việc uống nước sắc dược liệu đậm đặc thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày là sai lầm nghiêm trọng làm tăng áp lực cho thận.
Một hiểu lầm khác là cho rằng nước thuốc sắc càng chát, màu càng đậm thì công hiệu trị bệnh càng cao. Vị chát đậm thường phản ánh hàm lượng tannin quá cao, dễ gây ức chế tiêu hóa và tổn thương niêm mạc đường ruột nếu dùng dài ngày. Ngoài ra, nhiều người tự ý phối hợp dược liệu với thuốc điều trị tây y mà không biết rằng tannin có thể kết tủa với thuốc, làm vô hiệu hóa tác dụng điều trị hoặc gây tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế và nguyên tắc an toàn
Để bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng không nên tự ý thu hái hay mua các loại dược liệu không rõ nguồn gốc, chưa qua kiểm định chất lượng để sắc uống. Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn để được hướng dẫn về liều lượng và thời gian dùng thích hợp.
Khi sắc thảo mộc, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu quá đặc để hạn chế hòa tan quá nhiều tannin vị chát. Trong quá trình sử dụng, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mẩn ngứa, buồn nôn, chán ăn, vàng mắt, tiểu sẫm màu hay mệt mỏi kéo dài, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Kết luận
Thảo dược tự nhiên có thể mang lại những giá trị nhất định khi được sử dụng đúng cách, đúng liều và đúng đối tượng. Tuy nhiên, trước sự thiếu vắng của các dữ liệu khoa học về độc tính tích lũy, phụ nữ mang thai và người bệnh suy gan thận tuyệt đối không nên tùy tiện dùng dược liệu hương núi. Sự cẩn trọng và tham vấn y khoa luôn là tấm lá chắn tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
