Nhiều người dân thường có thói quen sử dụng các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà để nấu nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Cây hoa giẻ Nam Bộ (tên khoa học là Desmos cochinchinensis) cũng là một trong những dược liệu dân gian quen thuộc được lưu truyền với nhiều công dụng khác nhau. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn không ít nguy cơ cho sức khỏe mà ít người ngờ tới.
Liệu hoa giẻ Nam Bộ có thực sự an toàn tuyệt đối hay có thể gây tổn hại cho gan, thận và những ai không nên sử dụng loại cây này? Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy một số hợp chất chiết xuất từ hoa giẻ Nam Bộ thể hiện hoạt tính gây độc tế bào trong phòng thí nghiệm [1]. Đáng chú ý, hiện vẫn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh mức độ an toàn hay kiểm chứng độc tính trên gan, thận của loài cây này ở người bệnh gan hay phụ nữ mang thai.
Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hoa giẻ Nam Bộ
Theo y học dân gian tại một số quốc gia như Trung Quốc, cây Desmos cochinchinensis từng được dùng làm bài thuốc hỗ trợ trị sốt rét [2]. Các phân tích hóa thực vật cổ điển đã phân lập được các flavonoid từ chiết xuất ete dầu mỏ của rễ cây, bao gồm lawinal, isounonal và một flavanol mới mang tên 4,7-dihydroxyl-5-methoxyl-6-methyl-8-formyl-flavan [2]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận phần chiết xuất này có hoạt tính chống lại ký sinh trùng sốt rét trong thử nghiệm dược lý [2].
Không chỉ có ở phần rễ, lá của loài cây này cũng chứa lượng lớn tinh dầu dễ bay hơi [3]. Phân tích bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và sắc ký khí cho thấy tinh dầu lá hoa giẻ Nam Bộ rất giàu hydrocarbon sesquiterpene (chiếm từ 65,9% đến 88,9%) và hydrocarbon monoterpene (chiếm từ 6,3% đến 30,9%) [3]. Trong đó, các hợp chất chiếm tỷ lệ định lượng đáng kể là beta-caryophyllene, germacrene D và alpha-pinene [3].
Ở các bộ phận khác như cành và lá non, nghiên cứu năm 2019 tiếp tục ghi nhận sự xuất hiện của 4 flavonoid mới, 1 dẫn xuất benzyl benzoate mới, 5 oxepinone mới cùng 14 hợp chất đã biết [4]. Một số hợp chất trong số này thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase với giá trị IC50 dao động trong khoảng từ 0,2 đến 4,9 microM [4]. Điều này phản ánh hệ hợp chất tự nhiên trong cây rất đa dạng và có tác động dược học phức tạp.
Độc tính tế bào trong phòng thí nghiệm: Dấu hiệu cần cảnh giác
Dù mang lại những triển vọng sinh học, các hoạt chất từ hoa giẻ Nam Bộ lại bộc lộ khả năng tiêu diệt tế bào. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành phân lập các hợp chất lai flavan-chalcone từ lá cây hoa giẻ Nam Bộ (Desmos cochinchinensis), bao gồm desmosflavan A và desmosflavan B, cùng với cardamonin, pinocembrin và chrysin [1].
Nghiên cứu ống nghiệm này phát hiện cardamonin và chrysin có hoạt tính chống oxy hóa lần lượt là 15,0 và 12,2 đơn vị ORAC [1]. Bên cạnh đó, desmosflavan A, desmosflavan B, pinocembrin và chrysin ức chế enzym aromatase với giá trị IC50 lần lượt là 1,8; 3,3; 0,9 và 0,8 microM [1]. Đồng thời desmosflavan A còn ức chế lipoxygenase với chỉ số IC50 đạt 4,4 microM [1].
Tuy nhiên, đáng lưu ý nhất là hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất này [1]. Kết quả thực nghiệm in vitro cho thấy desmosflavan A biểu hiện hoạt tính gây độc tế bào mạnh với giá trị IC50 rất thấp, chỉ từ 0,29 đến 3,75 microgam/mL [1]. Trong khi đó, desmosflavan B cũng thể hiện hoạt tính độc tế bào với dải giá trị IC50 dao động từ 1,71 đến 27,0 microgam/mL [1].
Hoạt tính gây độc tế bào trong ống nghiệm đồng nghĩa với việc các hợp chất này có khả năng làm tổn thương hoặc tiêu diệt tế bào sống ở nồng độ vi mô nhất định. Dù thử nghiệm này được thiết kế nhằm mục đích sàng lọc tiềm năng chống tăng sinh tế bào, nó cũng gióng lên hồi chuông cảnh báo về khả năng gây hại cho các mô tế bào lành trong cơ thể người nếu sử dụng bừa bãi.
Bằng chứng khoa học về gan thận: Thực hư ra sao?
Nhiều người thường cho rằng dược liệu thảo mộc lành tính vì có thể đã được thử nghiệm độc tính gan thận an toàn. Cần làm rõ rằng, một số nghiên cứu an toàn gan thận nổi tiếng thường bị nhầm lẫn giữa các loài thực vật do tên gọi khoa học có phần tương tự. Chẳng hạn, các nghiên cứu năm 2017 và 2022 về cây thiên môn đông (Asparagus cochinchinensis) trên chuột ICR cho thấy dịch chiết giàu saponin liều 150, 300 và 600 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 14 ngày không gây độc cho gan và thận, không làm thay đổi các chỉ số men gan AST, ALT hay thận BUN, creatinine [5], [6].
Thế nhưng, kết quả an toàn này hoàn toàn thuộc về chiết xuất thiên môn đông (Asparagus cochinchinensis), một loài cây thuộc họ Loa kèn (Liliaceae) [6]. Loài này không hề liên quan đến hoa giẻ Nam Bộ (Desmos cochinchinensis) thuộc họ Na (Annonaceae) [3].
Đối với hoa giẻ Nam Bộ (Desmos cochinchinensis), cho đến nay chưa có bất kỳ nghiên cứu chuẩn mực nào kiểm tra độc tính trên gan (hepatotoxicity) hay độc tính trên thận (nephrotoxicity) của nó trên động vật thực nghiệm hay người bệnh. Các dữ liệu khoa học về loài cây này chủ yếu mới dừng lại ở phân tích cấu trúc hóa thực vật, tác dụng kháng sốt rét, ức chế men và thử nghiệm độc tế bào in vitro [2], [4], [1]. Do đó, chưa có dữ liệu nào chứng minh hoa giẻ Nam Bộ an toàn khi đi qua chu trình chuyển hóa ở gan và bài tiết ở thận người.
Những hiểu lầm nguy hại khi dùng hoa giẻ Nam Bộ
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng "nguồn gốc thảo mộc tự nhiên" với khái niệm "không có độc tính". Người dân thường nghĩ rằng cây mọc tự nhiên thì sắc nước uống bao nhiêu cũng được. Thực tế, các phân tử lai flavan-chalcone tự nhiên trong lá hoa giẻ Nam Bộ đã được chứng minh có thể phá hủy tế bào ở nồng độ rất nhỏ tính bằng microgam [1]. Khi tự ý sắc uống mà không qua tinh chiết, toàn bộ hỗn hợp phức tạp này sẽ đi thẳng vào hệ tiêu hóa.
Hiểu lầm thứ hai là việc tin rằng dược liệu chữa được bệnh sốt rét thì sẽ bổ dưỡng cho cơ thể. Dù dịch chiết ete dầu mỏ từ rễ có thể kháng ký sinh trùng sốt rét [2], điều đó không đồng nghĩa với việc nó vô hại với tế bào người. Hoạt chất tiêu diệt được ký sinh trùng đôi khi cũng mang độc tính đối với các tế bào bình thường nếu không được định chuẩn hàm lượng an toàn.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các bài thuốc dân gian truyền miệng có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc chỉ định. Việc tự ý tìm hái lá, cành hay rễ hoa giẻ Nam Bộ để đun uống điều trị các vấn đề chuyển hóa đường huyết (dựa trên hoạt tính ức chế alpha-glucosidase [4]) hay giải độc là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro, bởi cơ chế ức chế enzym trên đĩa thí nghiệm hoàn toàn khác với tác động chuyển hóa phức tạp trong cơ thể người.
Ai nên thận trọng hoặc cần tránh hoàn toàn?
Với việc thiếu vắng dữ liệu an toàn toàn diện và sự hiện diện của các hoạt chất gây độc tế bào [1], một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng hoa giẻ Nam Bộ:
Thứ nhất là người suy gan và suy giảm chức năng gan. Gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các hợp chất lạ từ thức ăn, đồ uống. Khi gan đã bị tổn thương, việc dung nạp các phân tử phức tạp mang tính độc tế bào [1] có thể gây quá tải chuyển hóa, làm nặng thêm tình trạng viêm hoặc hoại tử tế bào gan. Do chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm người này, người bệnh gan tuyệt đối không nên thử nghiệm.
Thứ hai là người có bệnh lý nền về thận và suy giảm chức năng lọc cầu thận. Thận chịu trách nhiệm đào thải các chất chuyển hóa sau cùng. Mọi chất lạ chưa rõ lộ trình dược động học đều có nguy cơ tích tụ ở ống thận, gây độc tính cấp hoặc mạn tính nếu chức năng thận vốn đã yếu.
Thứ ba là phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú. Chưa có nghiên cứu trên nhóm này. Hiện tại hoàn toàn thiếu hụt các thử nghiệm độc tính sinh sản hoặc thử nghiệm dị tật thai nhi đối với hoa giẻ Nam Bộ. Bên cạnh đó, các hợp chất trong cây có khả năng ức chế enzym aromatase [1] - một enzym liên quan đến sự cân bằng hormone sinh sản, do đó có thể gây ảnh hưởng khôn lường tới thai nhi hoặc trẻ nhỏ bú mẹ.
Thứ tư là trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh mạn tính đang phải điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua enzym. Việc dung nạp các hợp chất thực vật ức chế các enzym chuyển hóa [1] có thể tạo ra các tương tác thuốc nguy hiểm, làm giảm hoặc tăng đột ngột nồng độ thuốc điều trị trong máu.
Gợi ý áp dụng và khuyến nghị thực tế
Hiện nay, các nghiên cứu trên hoa giẻ Nam Bộ (Desmos cochinchinensis) chỉ nêu rõ các chỉ số hóa học chiết xuất, nồng độ ức chế IC50 trong phòng thí nghiệm [4], [1], tỷ lệ phần trăm tinh dầu [3] và các hợp chất rễ [2], mà hoàn toàn KHÔNG đưa ra lượng dùng, số lá, số lần uống hay liều lượng an toàn trên cơ thể sống. Vì vậy, người dân không nên tự ý định liều, không tự hái lá hay rễ cây hoa giẻ Nam Bộ để sắc uống tại nhà.
Nếu bạn đang tìm kiếm các biện pháp bảo vệ sức khỏe hoặc kiểm soát các vấn đề bệnh lý, hãy dựa vào chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục điều độ và uống đủ nước mỗi ngày. Khi mắc các bệnh lý như đái tháo đường, sốt kéo dài hay rối loạn tiêu hóa, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa là điều bắt buộc.
Trong trường hợp có mong muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần từ hoa giẻ Nam Bộ, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Không bao giờ tự ý sử dụng kết hợp dược liệu thô với các loại thuốc Tây y điều trị bệnh nền nếu chưa được bác sĩ đồng ý.
Khoa học hiện đại luôn ghi nhận tiềm năng dược lý của các loài thảo mộc, trong đó có hoa giẻ Nam Bộ với những hợp chất kháng oxy hóa hay ức chế enzym độc đáo [4], [1]. Song hành với tiềm năng đó là nguy cơ từ hoạt tính độc tế bào vẫn chưa được làm sáng tỏ về mặt độc lý học lâm sàng [1]. Một thái độ cẩn trọng, không lạm dụng thảo mộc tự nhiên bừa bãi và luôn ưu tiên tham vấn bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa bảo vệ an toàn cho lá gan và quả thận của chính bạn.