Ai không nên dùng rượu tắc kè? 4 nhóm đối tượng cần tránh

Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen ngâm rượu các loại động vật như rắn, bò cạp, tắc kè với niềm tin đây là vị thuốc quý giúp bồi bổ thể lực, tráng dương và chữa đau nhức xương khớp. Trong đó, tắc kè (Gekko gecko) là một trong những loài được săn lùng nhiều nhất để cho vào các bình rượu ngâm trưng bày trong nhà.

Tuy nhiên, việc sử dụng các loại rượu ngâm động vật truyền thống này không hề an toàn cho tất cả mọi người như lời đồn. Sự kết hợp giữa nồng độ cồn cao và các hợp chất phức tạp từ cơ thể động vật có thể trở thành mối nguy hại khôn lường, đặc biệt là với người đang có bệnh lý nền mạn tính.

Bản chất của tắc kè và rượu tắc kè

Tắc kè sống là loài bò sát thuộc chi Gekko, phân họ Gekkonidae. Trong y học cổ truyền, tắc kè đã được sử dụng làm vị thuốc từ hàng nghìn năm ^[1]. Khi ngâm rượu, người ta thường dùng cả con tắc kè đã sơ chế mổ bỏ phủ tạng, sấy khô hoặc dùng tươi để ngâm trong cồn có nồng độ cao trong nhiều tháng.

Một số nghiên cứu dược lý ban đầu ghi nhận rằng các bộ phận như đầu và chân của tắc kè khô thể hiện hoạt tính sinh học mà không gây độc tính cấp trong mô hình thử nghiệm ^[2]. Dù vậy, khi đưa vào bình rượu, các protein, peptide, lipid và khoáng chất của động vật sẽ tiết ra môi trường cồn. Dịch chiết này hoạt động như một hỗn hợp sinh học chưa được kiểm định nồng độ chuẩn hóa, khiến cơ thể người uống phải xử lý đồng thời cả ethanol và các phân tử lạ từ loài bò sát.

4 nhóm đối tượng tuyệt đối nên tránh dùng rượu tắc kè

Mặc dù được truyền tai là bổ dưỡng, rượu tắc kè lại gây ra những phản ứng bất lợi nghiêm trọng đối với một số nhóm người có thể trạng suy yếu hoặc mang bệnh lý nền sau:

Đầu tiên là người mắc bệnh gan, bao gồm viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa cồn ethanol cũng như phân giải các độc tố và sản phẩm protein từ động vật. Nồng độ cồn cao trong rượu ngâm phá hủy trực tiếp tế bào gan, trong khi các chất chiết chưa tinh chế từ tắc kè làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa, dễ đẩy nhanh quá trình xơ hóa hoặc dẫn tới suy gan cấp.

Thứ hai là người bệnh tăng huyết áp và các bệnh lý tim mạch. Cồn kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm tăng nhịp tim, gây co thắt mạch máu ngoại vi và làm tăng huyết áp đột ngột sau khi uống. Việc dùng rượu tắc kè thường xuyên khiến huyết áp không thể kiểm soát ổn định, làm tăng nguy cơ dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm như tai biến mạch máu não hay nhồi máu cơ tim.

Thứ ba là người đang mắc bệnh gút (gout) hoặc có nồng độ acid uric máu cao. Rượu là tác nhân cản trở quá trình đào thải acid uric qua thận, đồng thời thúc đẩy cơ thể tổng hợp acid uric nhiều hơn. Thêm vào đó, dung dịch ngâm từ xác động vật giàu đạm và nhân purin. Sự kết hợp giữa cồn và đạm động vật là ngòi nổ kích hoạt các cơn viêm khớp gút cấp tính dữ dội, gây sưng nóng và đau đớn cho người bệnh.

Thứ tư là người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm da dị ứng. Chiết xuất từ tắc kè chứa nhiều chuỗi peptide và protein đặc thù của loài bò sát ^[3]. Khi dung nạp vào cơ thể qua đường uống, hệ miễn dịch của những người nhạy cảm có thể nhận diện các đại phân tử này là kháng nguyên lạ, gây ra các phản ứng quá mẫn như nổi mề đay, khó thở, sốc phản vệ hoặc làm bùng phát các đợt co thắt phế quản.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tắc kè?

Y học hiện đại gần đây đã bắt đầu tìm hiểu về các đặc tính sinh học của tắc kè, nhưng phần lớn các dữ liệu mới chỉ dừng lại trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc mức độ tế bào.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết tắc kè (Gekko gecko extract - GGE) trên mô hình chuột bị hen suyễn do ovalbumin ^[4]. Kết quả thí nghiệm ghi nhận dịch chiết GGE giúp làm giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm tiết chất nhầy đường thở và ức chế các cytokine của tế bào T giúp đỡ týp 2 (Th2) ^[4]. Dù kết quả này cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm, nghiên cứu chỉ thực hiện trên chuột với chiết xuất tinh chế dạng nước, hoàn toàn không phải là rượu ngâm dùng trên người ^[4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác vào năm 2024 khảo sát các peptide phân đoạn từ loài tắc kè Gekko swinhonis Guenther trên mô hình chuột mang khối u ung thư biểu mô dạ dày ^[3]. Các nhà khoa học phát hiện các đoạn peptide S2 có kích thước từ 0,3 KD đến 3 KD có khả năng ức chế tế bào nội mô mạch máu và cản trở sự hình thành mạch máu mới quanh khối u ^[3]. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu chuyên sâu về phân tử đơn lẻ nhắm đến đích điều trị ung thư trên động vật, không thể suy diễn rằng việc uống rượu ngâm tắc kè thông thường có thể ngừa hay chữa được bệnh ở người ^[3].

Về mặt an toàn nguyên liệu, một nghiên cứu năm 2011 cảnh báo rằng do môi trường sống tự nhiên bị phá hủy, số lượng tắc kè Gekko gecko suy giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng làm giả dược liệu tràn lan trên thị trường ^[1]. Nghiên cứu đã phải dùng phương pháp mã vạch DNA để phân biệt tắc kè thật với các mẫu vật pha tạp, với tỷ lệ sai khác di truyền trong loài chỉ 3-4% so với hơn 33% ở các loài giả mạo ^[1]. Phương pháp dấu vân tay sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cũng được thiết lập vào năm 2012 để nhận diện và kiểm soát chất lượng vị thuốc này ^[5]. Những thực tế này cho thấy việc người dân tự mua tắc kè trôi nổi để ngâm rượu đối mặt với nguy cơ rất lớn về dược liệu giả, kém chất lượng hoặc chứa độc chất chưa rõ.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng rượu tắc kè

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng "càng ngâm lâu rượu càng bổ và bớt độc". Trong thực tế, nồng độ cồn chỉ có tác dụng ức chế một phần vi sinh vật nhưng không thể làm biến mất các dị nguyên protein hay loại bỏ độc tố nếu động vật bị phân hủy từ trước. Việc ngâm động vật nguyên con không qua kiểm định còn tạo điều kiện cho vi khuẩn kỵ khí sinh độc tố nếu quy trình chế biến không đảm bảo vô trùng.

Quan niệm sai lầm thứ hai là xem rượu ngâm tắc kè như một loại "thần dược phòng the" có thể uống vô tư mà không có tác dụng phụ. Cảm giác ấm nóng, hưng phấn sau khi uống thực chất là do tác động gây giãn mạch tạm thời của ethanol, không phải tác dụng hồi phục sinh lực bền vững. Lạm dụng loại rượu này còn gây lệ thuộc cồn và suy giảm chức năng sinh lý về lâu dài.

Khuyến cáo áp dụng và lời khuyên an toàn

Đối với người bình thường không thuộc 4 nhóm nguy cơ trên, nếu có nhu cầu sử dụng tắc kè để chăm sóc sức khỏe, chỉ nên dùng các chế phẩm đã qua chế biến, loại bỏ nội tạng theo tiêu chuẩn và được cơ quan y tế cấp phép lưu hành. Tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại tắc kè sống, tắc kè sấy khô bán rong không rõ nguồn gốc để ngâm uống vì nguy cơ mua phải hàng giả hoặc chứa nấm mốc gây hại rất cao ^[1].

Nếu vẫn chọn sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên dùng với lượng rất nhỏ, mang tính chất nhấp môi (không quá một chén hạt mít mỗi ngày) và không được uống kéo dài liên tục. Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại rượu thuốc nào, người dùng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để được bắt mạch, đánh giá thể trạng xem có phù hợp với vị thuốc hay không.

Tóm lại, rượu tắc kè không phải là thức uống bồi bổ đa năng và tiềm ẩn nhiều nguy cơ y tế trực tiếp lên gan, tim mạch và hệ miễn dịch. Người dân cần có cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên lối sống lành mạnh, dinh dưỡng cân bằng và tuân thủ các phác đồ điều trị chuẩn của y học hiện đại thay vì tìm kiếm giải pháp sức khỏe từ những bình rượu ngâm truyền miệng.