Trà hoa hồng hay các bài thuốc từ thảo dược luôn mang lại cảm giác an lành, thanh lọc cơ thể cho người sử dụng. Trong số đó, hoa hồng Trung Hoa (tên khoa học là Rosa chinensis) được lưu truyền trong y học cổ truyền như một vị thuốc điều kinh, hoạt huyết. Tuy nhiên, không phải dược liệu tự nhiên nào cũng an toàn với mọi người dùng.
Nhiều người lầm tưởng thảo dược từ hoa cỏ thì vô hại, nhưng khoa học hiện đại cảnh báo việc dùng không kiểm soát có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi [1]. Đặc biệt, những nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, người có nguy cơ xuất huyết hay người đang điều trị các bệnh mạn tính cần phải hết sức thận trọng khi tiếp cận loại dược liệu này.
Dược liệu tự nhiên và những ngộ nhận về độ an toàn
Hoa hồng Trung Hoa (Rosa chinensis) là một loài thực vật thuộc chi Hoa hồng (Rosa), được sử dụng các bộ phận như hoa, lá và rễ trong y học thảo dược [1]. Nhiều loài trong chi này được ứng dụng làm thực phẩm chức năng, trà hoa hoặc bào chế thuốc nhờ chứa các hoạt chất chống oxy hóa, kháng viêm như flavonoid hay polyphenol [1].
Dẫu vậy, một tổng quan nghiên cứu năm 2022 đã chỉ ra thực trạng: nghiên cứu về độ an toàn của các loài thực vật ăn được thuộc chi Rosa hiện nay vẫn còn tương đối hạn chế [1]. Đa phần người tiêu dùng tin rằng các loại thảo dược có thể dùng làm thực phẩm thì không tạo ra tác dụng phụ, từ đó bỏ qua liều lượng và cách dùng phù hợp, dẫn đến nguy cơ gây rối loạn các chức năng trong cơ thể [1].
Không chỉ riêng hoa hồng, vấn đề an toàn của các loại thảo dược truyền thống đối với cơ thể người vẫn là một dấu hỏi lớn cần nhiều bằng chứng lâm sàng chặt chẽ hơn [2]. Việc tự ý sử dụng các bài thuốc thảo dược mà không nắm rõ thành phần hoặc dùng sai liều lượng có thể mang lại những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe.
Phụ nữ mang thai: Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo mộc truyền thống
Trong văn hóa phương Đông, phụ nữ có thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn dưỡng thai hoặc giảm mệt mỏi. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo rằng việc sử dụng thuốc thảo dược truyền thống trong thời kỳ mang thai tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường, bao gồm khả năng gây sẩy thai, dị tật bẩm sinh hoặc độc tính chu sinh [2].
Các tài liệu y học thảo dược kinh điển đôi khi chứa những thông tin chưa thực sự đáng tin cậy về mức độ rủi ro đối với thai kỳ [2]. Các nghiên cứu đánh giá lại dữ liệu thực nghiệm trên động vật đối với nhiều loại thảo dược Trung Hoa cho thấy có những biểu hiện độc tính trên phôi thai và sự phát triển của thai nhi [2]. Dù các dữ liệu thực nghiệm còn nhiều tranh cãi về phương pháp, giới chuyên môn vẫn khuyến nghị phụ nữ có thai không nên tùy tiện dùng thảo dược khi chưa có chỉ định [2].
Hiện nay, dữ liệu an toàn trực tiếp của Rosa chinensis trên sự co bóp tử cung ở phụ nữ mang thai vẫn chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn để xác nhận một cách tuyệt đối. Tuy nhiên, trước bối cảnh tác động của các loại thảo mộc đối với thai nhi còn nhiều khoảng trống chưa sáng tỏ, phụ nữ mang thai được khuyến cáo nên tránh sử dụng để phòng ngừa các biến cố nguy hiểm [3].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cẩn trọng với nguy cơ độc tính
Không chỉ thai nhi trong bụng mẹ, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng là đối tượng chịu tổn thương lớn nếu người mẹ dùng thảo dược truyền thống không đúng cách. Một đánh giá y khoa năm 1994 ghi nhận thói quen sử dụng thuốc thảo dược Trung Hoa ở phụ nữ mang thai có thể để lại hệ quả xấu cho con nhỏ [3].
Nghiên cứu chỉ ra rằng việc người mẹ sử dụng thảo dược khi mang thai có thể làm tăng nguy cơ vàng da sơ sinh ở trẻ [3]. Đáng chú ý, một số vị thảo mộc có khả năng đẩy bilirubin ra khỏi liên kết với protein huyết thanh, làm gia tăng nồng độ bilirubin tự do trong máu và dẫn tới nguy cơ biến chứng tăng bilirubin huyết nguy hiểm cho trẻ sơ sinh [3].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các chế phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc còn mang nguy cơ nhiễm các độc chất như chì, asen hoặc thủy ngân [3]. Các cơ quan y tế đều thống nhất rằng trẻ sơ sinh tuyệt đối không được tiếp xúc với các chế phẩm thảo dược không rõ ràng và việc sử dụng thảo mộc ở nhóm tuổi này cần được cảnh báo mạnh mẽ [3].
Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông
Mặc dù các nghiên cứu hiện tại về Rosa chinensis chưa phân tích chi tiết tương tác cụ thể với từng loại thuốc chống đông máu, nhưng nguyên tắc thận trọng luôn được đặt lên hàng đầu. Đối với người đang điều trị huyết khối, việc kiểm soát các chất đưa vào cơ thể là vô cùng nghiêm ngặt [4].
Trong y khoa, các thuốc chống đông như heparin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin được dùng để điều trị hoặc dự phòng bệnh huyết khối tắc mạch [4]. Tác dụng phụ lớn nhất của các nhóm thuốc này là nguy cơ xuất huyết, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh [4]. Một số dẫn xuất như coumarine thậm chí còn bị chống chỉ định trong thai kỳ vì nguy cơ gây dị tật và xuất huyết nặng [4].
Khi người bệnh đang sử dụng thuốc tác động lên hệ đông máu, bất kỳ loại thảo mộc nào có đặc tính hoạt huyết hay làm thay đổi tuần hoàn đều có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm. Vì vậy, người đang có bệnh lý rối loạn đông máu hoặc dùng thuốc kháng đông cần thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ hoa hồng.
Người có bệnh lý nền mạn tính và vấn đề ô nhiễm môi trường
Một khía cạnh đáng lưu ý khác liên quan đến cây hoa hồng Trung Hoa là khả năng hấp thụ các chất độc hại từ môi trường sống xung quanh. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã chọn cây Rosa chinensis một năm tuổi làm mô hình thực vật để nghiên cứu khả năng xử lý các hợp chất hydrocacbon thơm đa vòng (PAHs) độc hại trong không khí [5].
Nghiên cứu tiến hành cho lá cây Rosa chinensis tiếp xúc với 16 loại PAHs ở nồng độ môi trường (0,1 microgam/lít) và nồng độ cao (5 microgam/lít) trong 7 ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng nước khử ion [5]. Kết quả phân tích toàn bộ hệ phiên mã cho thấy ở nồng độ cao 5 microgam/lít, lá cây xuất hiện các gen biểu hiện khác biệt rõ rệt liên quan đến 7 con đường sinh học chính [5]. Ngược lại, ở nồng độ môi trường thông thường, PAHs ít ảnh hưởng đến các thông số sinh lý của lá [5].
Điều này chứng minh rằng cây hoa hồng Trung Hoa có thể tích lũy hoặc phản ứng mạnh với các độc chất ô nhiễm trong môi trường [5]. Nếu người tiêu dùng thu hái hoa hoặc lá từ những khu vực bị ô nhiễm, ven đường giao thông hay vùng công nghiệp để làm trà, nguy cơ nhiễm độc hóa chất là rất lớn. Những người có bệnh lý mạn tính như bệnh thận – vốn đòi hỏi chức năng lọc và thải độc nghiêm ngặt [6] – sẽ chịu gánh nặng rất lớn nếu dung nạp phải nguồn thảo dược không tinh khiết.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược hoa hồng
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người tiêu dùng là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính" [1]. Nhiều người tự ý pha trà hoa hồng uống thay nước lọc mỗi ngày với liều lượng rất đậm đặc. Việc dùng quá liều hoặc dùng trong thời gian dài mà không có quãng nghỉ có thể gây áp lực lên gan, thận và làm rối loạn cân bằng sinh lý của cơ thể [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc coi mọi loài trong chi Hoa hồng đều có công dụng và cách dùng giống nhau. Thực tế, chi Rosa có rất nhiều loài như Rosa rugosa, Rosa laevigata, Rosa canina hay Rosa chinensis [1]. Mỗi loài có thành phần hóa học, đặc tính sinh học và ứng dụng y học rất khác biệt [1]. Việc nhầm lẫn giữa các loài hoa hồng hoặc dùng lẫn lộn các bộ phận (hoa, rễ, lá) có thể không đem lại hiệu quả mong muốn mà còn rước thêm tác dụng phụ.
Cuối cùng, không ít người tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang dùng các bài thuốc thảo dược truyền miệng. Đây là hành động nguy hiểm có thể khiến các bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc trầm cảm trở nên trầm trọng hơn [2, 8].
Bốn nhóm đối tượng nên cẩn trọng khi dùng hoa hồng Trung Hoa
Từ các bằng chứng khoa học và đánh giá an toàn thảo dược, có 4 nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh tự ý sử dụng hoa hồng Trung Hoa:
Nhóm thứ nhất là phụ nữ đang mang thai. Do tính an toàn của thảo dược chưa được xác định rõ ràng trên thai kỳ và có nguy cơ tiềm ẩn gây độc cho thai, nhóm này nên tránh sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé [4, 6].
Nhóm thứ hai là phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh. Các hoạt chất từ thảo mộc có thể bài tiết qua sữa mẹ hoặc làm tăng nguy cơ rối loạn chức năng gan, tăng bilirubin huyết ở trẻ sơ sinh [3].
Nhóm thứ ba là những người đang sử dụng thuốc điều trị đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc có bệnh lý rối loạn chảy máu. Tương tác thảo mộc có thể làm tăng nguy cơ biến cố xuất huyết nghiêm trọng [1, 7].
Nhóm thứ tư là người có bệnh nền mạn tính, người có thể trạng suy nhược hoặc người huyết áp thấp. Khi cơ thể đang suy yếu hoặc mắc các bệnh lý chuyển hóa, việc tự ý dùng dược liệu chưa rõ liều lượng an toàn có thể phá vỡ chức năng tự điều hòa của các cơ quan nội tạng [3, 7].
Gợi ý áp dụng và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu bạn là người khỏe mạnh bình thường và muốn thưởng thức trà hoa hồng như một thức uống thư giãn, hãy luôn tuân thủ nguyên tắc điều độ. Không có liều dùng cố định được công nhận cho mọi cá nhân, do đó chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không pha quá đặc và không uống liên tục thay thế cho nước lọc hàng ngày.
Nguồn gốc xuất xứ là yếu tố quyết định chất lượng. Cần lựa chọn các sản phẩm hoa hồng có chứng nhận hữu cơ, có kiểm nghiệm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng để tránh nguy cơ nhiễm độc chất từ môi trường [5]. Khi chế biến, nên tráng qua nước ấm đầu tiên và hãm với nước sôi ở nhiệt độ thích hợp.
Dược liệu tự nhiên là món quà quý giá nếu được sử dụng đúng cách, đúng người và đúng thời điểm. Đừng bao giờ đánh đổi sự an toàn của bản thân bằng những thói quen dùng thảo dược truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học.
