Hoàng đằng là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được dùng để thanh nhiệt, tiêu viêm hoặc chữa các chứng rối loạn tiêu hóa. Nhiều người vẫn có thói quen hái hoặc mua dược liệu tự nhiên về sắc uống mỗi khi gặp vấn đề về đường ruột vì nghĩ thảo mộc thì luôn lành tính. Tuy nhiên, sự an toàn này không áp dụng cho tất cả mọi người, đặc biệt là phụ nữ đang trong giai đoạn thai kỳ.

Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi ai không nên dùng vị thuốc này: Phụ nữ mang thai là đối tượng cần tuyệt đối thận trọng và tránh sử dụng tùy tiện. Dược liệu hoàng đằng cùng nhóm hợp chất alkaloid tự nhiên có thể đem lại nhiều tác động dược lý phức tạp lên hệ cơ trơn tử cung, tiềm ẩn nguy cơ gây co thắt ngoài ý muốn dẫn tới sảy thai hoặc sinh non. Ngoài ra, việc dùng bừa bãi các chiết xuất từ thảo mộc còn đối mặt với nguy cơ tích lũy hoạt chất ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi và trẻ nhỏ.

Hoàng đằng chứa hoạt chất gì và tác động ra sao?

Cây hoàng đằng có tên khoa học là Fibraurea tinctoria Lour, là một loài dây leo thuộc họ Tiết dê. Trong các nghiên cứu hóa thực vật, thành phần hoạt chất nổi bật nhất được phân lập từ thân cây hoàng đằng chính là alkaloid palmatine [1]. Các alkaloid là nhóm hợp chất chuyển hóa tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, thường tác động rõ nét lên nhiều hệ thống cơ quan trong cơ thể người.

Nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân lập và định lượng palmatine từ chiết xuất methanol của thân cây Fibraurea tinctoria Lour [1]. Thử nghiệm chống oxy hóa trong ống nghiệm cho thấy palmatine tinh khiết thể hiện hoạt tính mạnh khi kiểm tra qua phương pháp SOD không enzyme với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 28 ppm, phân đoạn 5 có IC50 là 20 ppm và dịch chiết methanol là 18 ppm [1]. Khi kiểm tra bằng phương pháp DPPH, phân đoạn 4 có giá trị IC50 là 91 ppm [1]. Ngoài ra, thử nghiệm mô phỏng máy tính (in silico) cho thấy palmatine có tiềm năng ức chế enzym alpha-glucosidase và DPP-IV so với đối chứng berberine, mở ra hướng ứng dụng hỗ trợ đái tháo đường [1].

Mặc dù có tiềm năng chống oxy hóa trong ống nghiệm và hỗ trợ chuyển hóa trên mô hình tính toán, các alkaloid tự nhiên như palmatine lại là nhóm chất cần giám sát đặc biệt nghiêm ngặt đối với phụ nữ có thai [1]. Khi vào cơ thể, alkaloid lưu thông trong tuần hoàn và có thể chuyển hóa chậm ở thai nhi và trẻ sơ sinh do hệ enzyme gan chưa hoàn thiện, từ đó gây tích tụ độc chất ngoài ý muốn.

Nguy cơ co bóp tử cung: Mối đe dọa trực tiếp đến thai kỳ

Thai kỳ khỏe mạnh đòi hỏi tử cung phải luôn ở trạng thái thư giãn để phôi thai làm tổ và phát triển an toàn. Sự ổn định của cơ trơn tử cung được kiểm soát bởi các kênh ion và nội tiết tố tự nhiên của người mẹ. Khi xuất hiện các tác nhân kích thích co bóp sớm, áp lực buồng tử cung gia tăng đột ngột có thể dẫn tới dọa sảy, sảy thai hoặc chuyển dạ sinh non [2].

Nghiên cứu trên mô hình cơ trơn tử cung chuột mang thai giai đoạn muộn chỉ ra rằng hormone progesterone giúp duy trì trạng thái ức chế co bóp cơ tử cung phụ thuộc vào nồng độ [3]. Cơ chế này gắn liền với việc gia tăng biểu hiện cả về nồng độ protein lẫn ARN thông tin của kênh kali TREK-1 trên cơ trơn [3]. Khi dùng chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine, sự giãn cơ do progesterone tạo ra bị đảo ngược một phần [3].

Ở người, nghiên cứu năm 2019 trên các dải cơ trơn tử cung lấy từ phụ nữ mang thai khẳng định hoạt động co bóp tử cung có sự thích ứng giảm dần khi thành tử cung bị kéo căng kéo dài [4]. Kênh TREK-1 được kích hoạt làm giảm lực co tử cung, trong khi chất ức chế TREK-1 phục hồi và kích hoạt mạnh mẽ sự co bóp do oxytocin gây ra [4]. Bất kỳ dược chất nào can thiệp làm đảo lộn trạng thái cân bằng này, gây kích thích thụ thể oxytocin hay gây co thắt cơ trơn đều tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho buồng ối và sự an toàn của thai nhi [4].

Bài học từ thực tế sử dụng thảo dược bừa bãi ở thai phụ

Thói quen dùng thảo mộc dân gian không rõ nguồn gốc là nguyên nhân phổ biến dẫn đến các biến cố sản khoa đáng tiếc. Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện đào tạo tuyến ba ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [5]. Kết quả cho thấy 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai kỳ theo chỉ định hoặc do sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác [5].

Trong nhóm phụ nữ nhập viện do sảy thai hoặc kết thúc thai kỳ, có 19 người (chiếm 17,9%) đã từng sử dụng từ 1 đến 3 loại cây dược liệu trong suốt thai kỳ [5]. Phân tích tính an toàn của các loại cây được sử dụng cho thấy: 16 phụ nữ dùng loại được coi là an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng thảo dược tiềm ẩn nguy hại và 11 người dùng loại thảo mộc chưa rõ mức độ an toàn [5].

Các loại cây tiềm ẩn rủi ro mà sản phụ sử dụng trong nghiên cứu này gây ra nguy cơ kích thích co bóp tử cung và độc tính cho thai, bao gồm Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Echinops kebericho và Hagenia abyssinica [5].

Nghiên cứu năm 2021 cũng phản ánh thực trạng đáng lo ngại về nhận thức và nguồn gốc sử dụng: có tới 76,5% lượng thảo mộc được mua ngoài chợ, 68,3% được thu hái qua các thành viên gia đình và 75,2% người tham gia dùng thảo mộc do người nhà giới thiệu [5]. Về đường dùng, 89,7% dùng bằng đường uống, nguyên liệu dạng khô chiếm 60,1% và hạt cây là bộ phận được dùng nhiều nhất (57,6%) [5]. Liều lượng hầu hết ước lượng theo cảm tính, với 51,7% đong đếm bằng cốc nước, tần suất 1 lần mỗi ngày chiếm 54,8% và 32,9% sản phụ dùng kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích" trong thai kỳ [5]. Việc thiếu kiến thức chuẩn hóa và tự ý dùng dược liệu chứa hoạt chất co thắt cơ trơn làm tăng nguy cơ tổn thương buồng tử cung ngoài tầm kiểm soát [5].

Tầm quan trọng của việc kiểm soát co bóp tử cung

Trong sản khoa lâm sàng, việc ngăn ngừa các cơn co thắt cơ trơn bất thường là điều kiện then chốt để bảo vệ mạng sống của thai nhi. Một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ em Truy Bác (2019-2020) đã theo dõi 58 bệnh nhân mang thai bị hở eo cổ tử cung được khâu vòng cổ tử cung kết hợp thuốc ức chế co bóp tử cung (như indomethacin, ritodrine, atosiban hoặc magie sulfat) [6]. Kết quả đạt tỷ lệ điều trị thành công 74,14% (43/58 bệnh nhân), giúp kéo dài thời gian mang thai trung bình thêm 16,42 +- 7,84 tuần, tuổi thai trung bình lúc sinh đạt 35,91 +- 5,16 tuần [6]. Thời gian điều trị ức chế co bóp dài nhất là 15,34 +- 13,16 ngày [6].

Ngoài ra, thử nghiệm so sánh thuốc ức chế trypsin niệu (UTI) và ritodrine trên bệnh nhân dọa sinh non ghi nhận việc kiểm soát ổn định cơn co bóp tử cung đã kéo dài thời gian thai kỳ thành công [7]. Trong nghiên cứu dùng ritodrine, liều ban đầu được truyền tĩnh mạch lên tới 300 microgam/phút để cắt cơn co, sau đó duy trì đến tuần thai 35 [7]. Một nghiên cứu khác năm 1995 cũng chứng minh ritodrine khi ức chế co thắt tử cung ở bệnh nhân tiền sản giật và thai chậm phát triển trong tử cung (IUGR) còn làm giảm chỉ số kháng trở (RI) của động mạch tử cung và động mạch rốn, cải thiện rõ rệt tuần hoàn nhau thai và cân nặng ước tính của thai nhi [8].

Những dữ liệu trên nhấn mạnh rằng cơ trơn tử cung rất nhạy cảm với các chất điều hòa lực co. Trong khi y học hiện đại phải nỗ lực dùng thuốc chuyên biệt để triệt tiêu các cơn co thắt bất thường [3, 5], việc phụ nữ mang thai tự ý đưa vào cơ thể các loại thảo mộc chứa alkaloid kích thích cơ trơn có thể vô tình phá vỡ toàn bộ cấu trúc bảo vệ tự nhiên này.

Giới hạn của bằng chứng hiện có và những hiểu lầm thường gặp

Hiện nay, các nghiên cứu hóa học đã chứng minh thân cây hoàng đằng Fibraurea tinctoria Lour chứa hàm lượng đáng kể alkaloid palmatine [1]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nghiên cứu này mới dừng lại ở mức độ phân lập trong phòng thí nghiệm, đo lường hoạt tính chống oxy hóa in vitro và mô phỏng gắn kết thụ thể enzyme in silico, chưa có dữ liệu lâm sàng đối chứng trực tiếp trên phụ nữ mang thai [1].

Nhiều người thường hiểu lầm tai hại rằng "thuốc nam thảo mộc thì vô hại, uống mát thai". Trong thực tế, các nghiên cứu trên dịch chiết thảo mộc chứa alkaloid phức tạp cho thấy phản ứng rất đa dạng trên cơ trơn. Điển hình như nghiên cứu năm 2016 trên các dải cơ trơn tử cung chuột cô lập cho thấy dịch chiết Euphorbia spinidens ở nồng độ thấp (1-500 microgam/mL) có tác dụng kích thích co bóp chu kỳ tự phát, chỉ khi ở nồng độ cao trên 256 microgam/mL mới chuyển sang ức chế cơ trơn [2].

Chính vì thảo mộc thô chứa nhiều hoạt chất và tạo đáp ứng phụ thuộc nồng độ khó đoán trước [2], thai phụ không bao giờ được suy diễn rằng hoạt chất thực vật luôn an toàn. Bất kỳ tác động làm co cơ trơn nào dù ở cường độ nhỏ cũng có thể khởi phát quá trình đẩy thai ra ngoài sớm [2].

Ai nên thận trọng và cách bảo vệ thai kỳ an toàn

Dựa trên cấu trúc hóa học chứa alkaloid palmatine và các cảnh báo chung về thảo dược đối với trương lực tử cung, các đối tượng sau cần tránh dùng hoàng đằng:

  • Phụ nữ đang mang thai: Tuyệt đối không tự ý uống nước sắc hoặc các chế phẩm chiết xuất từ hoàng đằng ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ để ngăn ngừa nguy cơ kích ứng co thắt cơ trơn tử cung gây dọa sảy thai.
  • Phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang lên kế hoạch thụ thai: Hoạt tính dược lý của các nhóm alkaloid có thể tác động đến sự làm tổ của phôi.
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Do chức năng chuyển hóa qua gan và lọc qua thận chưa hoàn chỉnh, trẻ nhỏ có nguy cơ cao bị tích tụ alkaloid dẫn tới ngộ độc nếu người mẹ dùng thuốc trong giai đoạn cho con bú hoặc cho trẻ uống trực tiếp.
  • Người có bệnh nền đường tiêu hóa, đái tháo đường: Dù palmatine từ hoàng đằng có tiềm năng ức chế các enzym chuyển hóa đường theo mô hình tính toán [1], người bệnh vẫn cần được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và chỉ định phác đồ chuẩn xác thay vì tự ý điều trị.

Khi gặp bất kỳ triệu chứng bất thường nào về sức khỏe trong giai đoạn mang thai như đau bụng, rối loạn tiêu hóa hay mệt mỏi, thai phụ không được tự mua thuốc tại chợ hay thu hái cây cỏ theo lời khuyên của người thân [5]. Hãy đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ thăm khám và kê đơn an toàn. Việc giữ cho thai kỳ bình an bắt đầu từ việc dừng ngay những thói quen dùng thảo mộc tự phát thiếu cơ sở khoa học.