Keo ong từ lâu được nhiều gia đình xem như "kháng sinh tự nhiên" để trị ho, viêm họng hay làm lành vết thương ngoài da. Sản phẩm này xuất hiện phổ biến dưới dạng xịt họng, viên ngậm, kem bôi hoặc dung dịch nhỏ giọt [1]. Tuy nhiên, không phải ai dùng sản phẩm tự nhiên này cũng an toàn.

Thực tế, keo ong là một chất gây dị ứng tiếp xúc đã được ghi nhận rộng rãi trong y văn thế giới [1], [2]. Những người có cơ địa nhạy cảm, người từng dị ứng sản phẩm từ ong hoặc phấn hoa có thể đối mặt với nguy cơ viêm da, sưng phù, thậm chí sốc phản vệ nguy hiểm đến tính mạng [3].

Keo ong là gì và vì sao có thể gây dị ứng?

Keo ong là chất nhựa dính do ong mật thu thập từ chồi cây, vỏ cây và các thảm thực vật xung quanh tổ [1], [4]. Ong sử dụng chất này để xây dựng, sửa chữa và bảo vệ tổ khỏi vi khuẩn, nấm mốc [1]. Do nguồn gốc thực vật phong phú, keo ong chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp, bao gồm flavonoid, axit phenolic và este [5], [6].

Chính nguồn gốc tự nhiên này lại là nguồn gốc của các phản ứng quá mẫn. Nhựa cây và các este caffeoyl trong keo ong là tác nhân gây mẫn cảm da mạnh [5]. Khi hệ thống miễn dịch nhận diện các phân tử này là "kẻ xâm nhập", nó sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng dị ứng từ viêm da tiếp xúc đến dị ứng toàn thân nghiêm trọng [5], [3].

4 nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng với keo ong

Dựa trên các báo cáo lâm sàng và nghiên cứu dị ứng học, bốn nhóm người sau đây nên hết sức thận trọng hoặc tránh tự ý dùng keo ong:

Nhóm 1: Người có tiền sử dị ứng với các sản phẩm từ ong hoặc vết đốt côn trùng. Những người từng bị nổi mề đay, khó thở hay sưng môi khi ăn mật ong, phấn hoa hoặc bị ong đốt có nguy cơ rất cao phản ứng chéo với keo ong [3]. Các thành phần protein và nhựa thực vật do ong mang về có thể kích hoạt phản ứng dị ứng tức thì [3]. Một số trường hợp thậm chí đã ghi nhận phản vệ do phấn hoa ong phối hợp với vận động mạnh [3].

Nhóm 2: Người mắc bệnh chàm, viêm da cơ địa hoặc viêm da tiếp xúc. Người có làn da nhạy cảm dễ dàng phát triển tình trạng dị ứng tiếp xúc khi thoa kem dưỡng hoặc dung dịch chứa keo ong [3], [2]. Bệnh nhân vảy nến hoặc viêm da mạn tính bôi kem keo ong đã được báo cáo xuất hiện thêm các đợt bùng phát viêm da dị ứng cấp tính [3]. Ngoài ra, keo ong còn có thể gây hiện tượng viêm da tự mẫn cảm, khiến nốt chàm xuất hiện ở cả những vùng da xa nơi bôi thuốc [7].

Nhóm 3: Người có bệnh lý hô hấp mạn tính như hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng. Một số trường hợp sử dụng dung dịch keo ong dạng uống hoặc xịt đã ghi nhận tình trạng co thắt đường thở, khó phát âm và rối loạn chức năng phổi [3], [6]. Các phản ứng quá mẫn toàn thân có thể làm nặng thêm các cơn khó thở cấp tính [3], [6]. Do đó, người bị hen phế quản không nên tự ý dùng viên ngậm hay xịt họng keo ong khi chưa có hướng dẫn y tế.

Nhóm 4: Người có vết loét miệng kéo dài hoặc bệnh lý tự miễn. Nhiều người có thói quen ngậm keo ong để chữa nhiệt miệng hoặc viêm loét miệng tái phát. Tuy nhiên, việc này có thể gây tác dụng ngược. Y văn đã ghi nhận bệnh nhân bị xói mòn niêm mạc miệng, viêm loét trầm trọng hơn và viêm môi dị ứng do dùng keo ong tại chỗ trong thời gian dài [3], [8], [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tỷ lệ dị ứng keo ong?

Tỷ lệ dị ứng tiếp xúc với keo ong không hề hiếm gặp và đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm áp da (patch test) quy mô lớn tại các phòng khám da liễu.

Một nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 2021 được thực hiện trên 1.470 bệnh nhân viêm da liên tiếp tại Đan Mạch, Litva và Tây Ban Nha [2]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm áp da với keo ong có nguồn gốc từ Trung Quốc, Litva, Bắc Mỹ và Thụy Điển [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phản ứng dương tính với bất kỳ loại keo ong nào dao động từ 1,3% đến 5,8% [2]. Hai mẫu thử thương mại từ Trung Quốc và Bắc Mỹ chỉ phát hiện được tương ứng khoảng 48% và 35% tổng số bệnh nhân có dị ứng, cho thấy phản ứng phụ thuộc nhiều vào từng dạng chế phẩm [2].

Năm 2025, một nghiên cứu khác tại hai phòng khám da liễu ở châu Âu khảo sát tỷ lệ mẫn cảm với keo ong [4]. Tại Genoa (Ý), trên 257 bệnh nhân viêm da được kiểm tra, có 16 người (chiếm 6,2%) phản ứng dương tính với keo ong [4]. Trong đó, 13 bệnh nhân (5,1%) phản ứng với keo ong xanh Brazil, 1 bệnh nhân (0,4%) phản ứng với keo ong Trung Quốc, và 2 bệnh nhân (0,8%) phản ứng với cả hai loại [4]. Đồng thời, tại Malmo (Thụy Điển), kiểm tra trên 329 bệnh nhân viêm da với keo ong Trung Quốc ghi nhận 3 trường hợp (chiếm 0,9%) có phản ứng [4].

Về đối tượng phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ, một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 80 phụ nữ đang cho con bú và con của họ cho thấy keo ong không làm cải thiện cũng không làm xấu đi các triệu chứng không đặc hiệu, đồng thời không ảnh hưởng đến tình trạng mẫn cảm dị ứng ở trẻ nhỏ [5]. Dữ liệu này cho thấy hiệu quả phòng ngừa dị ứng ở nhóm này chưa rõ ràng [5].

Nguy cơ phản vệ và tổn thương niêm mạc từ các ca bệnh thực tế

Dị ứng keo ong không chỉ dừng lại ở phát ban nhẹ mà có thể tiến triển thành các biến cố toàn thân nguy hiểm. Báo cáo an toàn năm 2025 đã tổng hợp nhiều trường hợp quá mẫn nghiêm trọng [3]:

Một bệnh nhi nam 10 tuổi có tiền sử nhạy cảm với các sản phẩm từ ong đã bị phù mạch, nổi mề đay và tụt huyết áp sau khi tiếp xúc với keo ong [3]. Một phụ nữ 40 tuổi nhiễm HIV gặp phản ứng dạng phản vệ với sốt cao, khó thở và chàm quanh miệng sau khi uống dung dịch keo ong [3]. Một trường hợp khác là nữ bệnh nhân 32 tuổi dùng keo ong đường uống kết hợp bôi ngoài da dẫn đến viêm da dị ứng toàn thân, phải điều trị bằng corticosteroid [3].

Tại vùng mặt và miệng, keo ong là tác nhân thường gặp gây viêm môi tiếp xúc dị ứng [8]. Báo cáo năm 2022 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 21 tuổi bị chàm ngứa dai dẳng quanh miệng suốt 5 năm [8]. Khi dịch bệnh bùng phát, bệnh nhân tự ý tăng liều giọt keo ong uống nhằm "tăng miễn dịch", khiến tổn thương lan rộng xuống cổ [8]. Kết quả thử nghiệm áp da cho thấy bệnh nhân phản ứng dương tính mạnh (++) với keo ong sau 10 năm sử dụng [8]. Tương tự, việc ngậm viên keo ong hàng ngày sau bữa tối cũng từng gây viêm niêm mạc miệng kèm loét sâu, phù môi và khàn tiếng [6].

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ tự nhiên là lành tính"

Nhiều người lầm tưởng rằng keo ong là dược liệu tự nhiên nên có thể dùng không giới hạn liều lượng và an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại. Keo ong là tập hợp của nhiều chất kích ứng và kháng nguyên mạnh [1].

Một số nghiên cứu tiền lâm sàng chỉ ra chiết xuất keo ong có đặc tính kháng viêm, ức chế tế bào mast và bạch cầu ái kiềm trong mô hình dị ứng [5], [6]. Mặc dù vậy, tác dụng phòng chống dị ứng này chủ yếu được quan sát trên động vật hoặc tế bào trong phòng thí nghiệm [5]. Trên lâm sàng thực tế ở người, nguy cơ gây viêm da tiếp xúc và dị ứng muộn lại là vấn đề được ghi nhận thường xuyên [3], [2], [6].

Cách dùng an toàn và khuyến cáo áp dụng

Để hạn chế tối đa nguy cơ gặp tác dụng phụ không mong muốn khi sử dụng keo ong, người dùng nên thực hiện các bước sau:

  • Kiểm tra thử trên da: Trước khi dùng kem bôi, hãy thoa một lượng nhỏ chế phẩm lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi phản ứng trong 48 đến 72 giờ.
  • Không tự ý tăng liều: Uống hoặc xịt họng keo ong quá mức không giúp tăng cường miễn dịch nhanh hơn mà làm tăng nguy cơ mẫn cảm tiếp xúc [8].
  • Dừng ngay khi có dấu hiệu lạ: Nếu xuất hiện cảm giác rát bỏng niêm mạc miệng, ngứa nứt môi, nổi mẩn đỏ hoặc khó thở, cần lập tức ngừng sử dụng sản phẩm và súc miệng bằng nước sạch [3], [8], [6].
  • Thận trọng khi có bệnh nền: Người có cơ địa dị ứng nặng, hen suyễn hoặc các bệnh da liễu mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc da liễu trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm nào từ keo ong [3].

Keo ong sở hữu nhiều hoạt tính kháng khuẩn giá trị đã được khoa học ghi nhận [5], [1]. Dẫu vậy, thảo dược này tiềm ẩn nguy cơ mẫn cảm đáng kể đối với những người có cơ địa dị ứng [3], [2]. Sử dụng đúng cách, thận trọng liều lượng và lắng nghe cơ thể chính là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.