Hồng trà Nam Phi có thật sự chống dị ứng?

Bối cảnh và lời đồn chữa dị ứng

Hồng trà Nam Phi (rooibos) ngày càng quen thuộc trên thị trường trà thảo mộc. Nhiều người truyền tai nhau loại thức uống này giúp làm dịu ngứa ngáy, cải thiện dị ứng phấn hoa và trị viêm da.

Thực tế, kinh nghiệm dân gian bản địa tại Nam Phi từng ghi nhận rooibos được dùng hỗ trợ các vấn đề da liễu và dị ứng [3, 6]. Tuy nhiên, liệu thức uống này có thực sự là giải pháp chống dị ứng hiệu quả cho con người hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người xác nhận hồng trà Nam Phi điều trị dứt điểm viêm da dị ứng. Các bằng chứng hiện nay chủ yếu dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình loài gặm nhấm (in vivo) [2, 5, 8].

Cơ chế tác động: Giả thuyết từ hệ miễn dịch

Về mặt hóa học thực vật, hồng trà Nam Phi có nguồn gốc từ lá và thân cây Aspalathus linearis ^[1]. Loại cây này chứa nhiều khoáng chất, hàm lượng tannin thấp và hoàn toàn không có caffeine hay alkaloid gây nghiện ^[2].

Đặc tính sinh học của loại trà này đến từ nhóm polyphenol và flavonoid độc đáo [2, 3]. Các nhà khoa học đã định lượng được hoạt chất chính thuộc nhóm dihydrochalcone gồm aspalathin, cùng rutin và orientin với hàm lượng từ 1,0 đến 1,3 mg/g ^[1]. Ngoài ra, trà còn chứa nothofagin, dihydroisoorientin, dihydroorientin, quercetin và chrysoeriol [1, 2, 3].

Trong phản ứng dị ứng, hệ miễn dịch phản ứng quá mức với kháng nguyên từ môi trường bên ngoài. Chiết xuất rooibos được ghi nhận có tính điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa mạnh mẽ [2, 5]. Về lý thuyết tế bào học, các hợp chất này có thể điều chỉnh phản ứng của tế bào lympho và cytokine, giúp cân bằng lại đáp ứng viêm ^[3].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì?

Khoa học hiện đại đã thực hiện một số thử nghiệm để kiểm chứng khả năng tác động của hồng trà Nam Phi lên hệ thống miễn dịch:

Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã thử nghiệm chiết xuất rooibos trên tế bào lách chuột (in vitro) và trên mô hình chuột cống (in vivo) ^[3]. Kết quả nuôi cấy tế bào cho thấy dịch chiết kích thích sản sinh kháng thể đặc hiệu kháng ovalbumin (anti-OVA) hoặc hồng cầu cừu ở nồng độ 1-100 microg/ml, nhưng không làm thay đổi đáp ứng kháng thể không đặc hiệu do lipopolysaccharide (LPS) kích hoạt ^[3].

Cũng trong thử nghiệm này, dịch chiết rooibos ở nồng độ từ 10 đến 1000 microg/ml làm tăng tiết interleukin 2 (IL-2), đồng thời ức chế sinh interleukin 4 (IL-4) ở tế bào lách ^[3]. Trên chuột cống được cho uống dịch chiết, sự sụt giảm kháng thể do thuốc ức chế miễn dịch cyclosporin A gây ra đã được phục hồi đáng kể và IL-2 được kích thích ^[3]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trên tế bào và mô hình động vật, chưa được thử nghiệm trực tiếp trên bệnh nhân dị ứng ^[3].

Một nghiên cứu năm 2007 tại Nhật Bản khảo sát việc chuột cống (n = 6) uống tự do trà rooibos liên tục trong hai tuần ^[4]. Kết quả cho thấy trà kích thích thụ thể CYP3A tại ruột, làm giảm nồng độ thuốc an thần midazolam trong huyết thanh hơn 60% (P < 0,05) ^[4]. Dù nghiên cứu này nhằm đánh giá tương tác thuốc của các loại trà chống dị ứng phấn hoa phổ biến, nó cũng chỉ ra nguy cơ thay đổi chuyển hóa thuốc qua đường uống trên chuột cống ^[4].

Tổng quan phạm vi (scoping review) về can thiệp rooibos trên người cho thấy chỉ có 18 nghiên cứu lâm sàng được thu thập với tổng cộng 488 người tham gia, độ tuổi từ 6 đến 83 tuổi, sử dụng liều từ 200 đến 1.200 ml mỗi ngày ^[5]. Các nghiên cứu này chỉ ghi nhận rooibos giúp cải thiện mỡ máu, tăng cường khả năng chống oxy hóa và giảm đường huyết ^[5]. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng quy mô nào đánh giá hiệu quả của trà trên bệnh nhân viêm da dị ứng ở người ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Hồng trà Nam Phi là loại đồ uống thảo dược không chứa caffeine, cung cấp nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào trước các gốc tự do [2, 3]. Dạng trà chưa lên men được ghi nhận có hoạt tính bảo vệ hóa học cao hơn dạng lên men truyền thống ^[2].

Tuy vậy, giới hạn bằng chứng hiện tại rất rõ ràng. Phần lớn kiến thức y khoa về khả năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch của rooibos mới chỉ bắt nguồn từ ống nghiệm và tế bào nuôi cấy [2, 8]. Việc suy diễn từ kết quả ức chế IL-4 trên tế bào lách chuột sang việc uống trà để khỏi bệnh viêm da cơ địa ở người là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học ^[3].

Số lượng thử nghiệm can thiệp trên người còn rất ít, cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ và kết quả giữa các dạng trà (lên men, không lên men) vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất ^[5]. Do đó, người tiêu dùng không thể kỳ vọng rooibos có tác dụng như một thuốc chống dị ứng chuyên biệt.

Hiểu lầm thường gặp về hồng trà Nam Phi

Nhiều người lầm tưởng rằng rooibos là "thần dược" chữa lành mọi bệnh da liễu tự miễn hoặc viêm da tiếp xúc. Quan niệm này bắt nguồn từ thói quen chữa bệnh dân gian tại châu Phi, nơi trà từng được sắc uống để giảm chứng đau bụng co thắt ở trẻ nhỏ (infantile colic), hen suyễn và các vấn đề ngoài da [3, 6].

Thực tế, thảo dược truyền thống không đồng nghĩa với thuốc điều trị đã được phê duyệt. Trà không thể thay thế các thuốc bôi chống viêm, kem dưỡng phục hồi hàng rào da hay thuốc kháng histamin do bác sĩ chỉ định.

Một hiểu lầm khác là uống càng nhiều trà càng tốt cho hệ miễn dịch. Dữ liệu khoa học cho thấy cơ thể chỉ hấp thu aspalathin qua ruột non ở một mức độ nhất định ^[2], và việc nạp liều lượng thảo dược quá mức chưa bao giờ được chứng minh mang lại lợi ích cao hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Hồng trà Nam Phi tương đối an toàn với người khỏe mạnh nhờ hàm lượng tannin thấp và không chứa chất kích thích ^[2]. Dẫu vậy, một số nhóm đối tượng cần lưu ý:

• Người đang dùng thuốc điều trị qua đường uống: Thử nghiệm trên chuột cống cho thấy uống trà liên tục 2 tuần làm tăng biểu hiện enzym CYP3A ở ruột, giảm nồng độ thuốc midazolam trong máu hơn 60% ^[4]. Mặc dù cần thêm nghiên cứu trên người, những người đang dùng thuốc chuyển hóa qua enzym CYP3A nên tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác làm giảm hiệu lực thuốc [4, 6].
• Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dù dân gian từng dùng cho trẻ nhỏ giảm đau bụng co thắt [3, 6], các dữ liệu nghiên cứu hiện đại an toàn và tối ưu cho nhóm này vẫn chưa đầy đủ; cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên.
• Người có tiền sử dị ứng với chính cây họ đậu hoặc các loại thảo mộc: Cần dừng ngay nếu xuất hiện triệu chứng ngứa, phát ban hay khó chịu sau khi uống.

Cách áp dụng thực tế và lưu ý sử dụng

Nếu yêu thích hương vị của hồng trà Nam Phi, bạn hoàn toàn có thể đưa thức uống này vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày như một nguồn bổ sung chất chống oxy hóa lành mạnh:

• Lượng dùng: Trong các thử nghiệm can thiệp sức khỏe trên người, lượng trà được sử dụng dao động từ 200 ml đến 1.200 ml mỗi ngày ^[5]. Người bình thường có thể duy trì lượng vừa phải khoảng 1-2 tách trà mỗi ngày và nên lắng nghe cơ thể.
• Cách pha chế: Hãm trà túi lọc hoặc lá trà khô với nước sôi từ 5 đến 7 phút để các hoạt chất polyphenol hòa tan vào nước [1, 2]. Có thể uống nóng hoặc lạnh tùy sở thích.
• Thời điểm uống: Do rooibos không chứa alkaloid kích thích ^[2], bạn có thể thưởng thức vào ban ngày hoặc buổi tối mà không lo rối loạn giấc ngủ. Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, nên uống trà cách xa giờ uống thuốc ^[4].

Hồng trà Nam Phi là loại trà thảo mộc thơm ngon, giàu flavonoid và an toàn cho thói quen giải khát hàng ngày. Dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch, trà hoàn toàn không phải là thuốc chữa viêm da dị ứng. Người mắc các bệnh lý ngoài da mạn tính cần thăm khám chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.