Lá vọng cách là loại rau gia vị, vị thuốc dân gian quen thuộc trong bữa ăn của nhiều gia đình Việt Nam. Nhiều người thường hái lá này ăn kèm món gỏi cá, thịt nướng hoặc sắc nước uống hằng ngày để thanh nhiệt, tiêu độc. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này theo kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro về sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học hiện nay về cây vọng cách (chi Premna) mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và trong phòng thí nghiệm. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, đặc biệt là các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ có thai, người huyết áp thấp, người suy thận và người đang dùng thuốc điều trị. Do đó, việc tự ý sử dụng lá vọng cách với lượng lớn có thể gây nguy cơ sức khỏe khó lường.
Dân gian dùng lá vọng cách ra sao và sự thật khoa học
Trong đời sống, lá vọng cách thường được dùng làm rau thơm, nấu canh hoặc đun nước uống nhằm hỗ trợ tiêu hóa và giảm nhức mỏi. Dân gian tin rằng loại lá này lành tính nên bất kỳ ai cũng có thể sử dụng thường xuyên. Thậm chí nhiều người còn xem đây như một loại thảo dược bổ gan, mát thận.
Dù vậy, y học hiện đại đòi hỏi bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trước khi khẳng định độ an toàn của bất kỳ dược liệu nào. Cây vọng cách thuộc chi Premna, chứa nhiều hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học đa dạng. Khi đưa vào cơ thể, các hợp chất này có thể tạo ra các tác động dược lý chưa được kiểm soát đầy đủ trên người sống.
Người dân không nên đánh đồng thảo mộc tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối. Việc dùng sai liều lượng, sai thời điểm hoặc sai đối tượng có thể biến vị thuốc thành gánh nặng chuyển hóa. Vì vậy, người tiêu dùng cần hiểu rõ những gì khoa học đã và chưa chứng minh về loại cây này.
Cơ chế tác động và những hoạt tính sinh học bước đầu
Nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất lá vọng cách có khả năng ức chế một số phản ứng viêm và giảm cảm giác đau [1], [2]. Hoạt tính giảm đau này được cho là có sự đóng góp của các chất như beta-sitosterol hoặc luteolin tìm thấy trong chiết xuất cồn của cây [2]. Những chất này tác động lên các thụ thể thần kinh dẫn truyền cảm giác đau thực nghiệm [2].
Ngoài ra, thử nghiệm trên tế bào cho thấy một số hợp chất diterpene chiết xuất từ các loài thuộc chi Premna (như Premna schimperi và Premna oligotricha) thể hiện hoạt tính gây độc tế bào [3]. Hoạt tính này được thử nghiệm trên 3 dòng tế bào ung thư người (HeLa, SK.N.SH, ECV 304) và 2 dòng tế bào chuột (L929, RAW 264.7) với nồng độ dao động từ 1,5 đến 35 mcg/ml [3].
Những hoạt tính trên cho thấy cây vọng cách có tác động sinh học thực sự chứ không đơn thuần là một loại rau trơ vô hại. Sự tương tác phức tạp của các hợp chất này với các thụ thể tế bào và men chuyển hóa nội tạng đòi hỏi sự thận trọng lớn. Người dùng không nên tự ý lạm dụng một loại thảo dược chứa các chất có độc tính tế bào khi chưa rõ giới hạn an toàn [3].
Các nghiên cứu nói gì: Kết quả và giới hạn thực nghiệm
Năm 2011, một nghiên cứu trên chuột cống trắng Wistar đánh giá hoạt tính chống viêm của chiết xuất cồn lá vọng cách Premna corymbosa ở liều 200 và 400 mg/kg thể trọng [1]. Thử nghiệm độc tính cấp dùng một liều duy nhất 2.000 mg/kg thể trọng qua đường uống và theo dõi trong 48 giờ [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế có ý nghĩa hiện tượng phù chân chuột do lòng trắng trứng gây ra [1]. Ở mô hình viêm mạn tính cấy viên bông, chiết xuất ức chế tạo mô hạt lần lượt là 35,17% và 50,38% [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 cũng thực hiện trên chuột để đánh giá tác dụng giảm đau của chiết xuất cồn Premna corymbosa [2]. Thử độc tính cấp liều đơn không ghi nhận dấu hiệu lâm sàng bất thường hay tử vong [2]. Ở mô hình gây đau quặn bằng axit axetic, liều 200 và 400 mg/kg giúp ức chế số cơn co thắt cơ bụng lần lượt là 42,57% và 54,67% [2]. Ở thử nghiệm tấm nóng, dịch chiết kéo dài thời gian phản xạ với mức bảo vệ là 34,50% và 51,08% tùy theo liều [2].
Cũng trong năm 2010, một nghiên cứu khác trên chuột cống trắng Wistar kiểm tra tác dụng chống viêm khớp của chiết xuất cồn lá Premna corymbosa [4]. Độc tính cấp dùng liều đơn 2.000 mg/kg đường uống và theo dõi 48 giờ không thấy tử vong hay dấu hiệu ngộ độc cấp tính [4]. Khi thử nghiệm trên mô hình gây viêm khớp mạn tính bằng chất bổ trợ Freund (CFA), việc điều trị dài ngày đã ức chế đáng kể sự tiến triển của bệnh viêm khớp trên chuột [4].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 trên chuột đực Wistar khảo sát loài cùng chi là Premna odorata với liều 500 mg/kg thể trọng phối hợp cùng nhôm clorua 70 mg/kg trong 4 tuần [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất Premna odorata làm giảm tổn thương gan thận do nhôm gây ra thông qua việc giảm biểu hiện gen MMP9 và TGF-beta [5]. Giới hạn lớn nhất của tất cả nghiên cứu trên là đều tiến hành trên động vật nhỏ và mô hình tế bào nhân tạo, chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào trên cơ thể người.
Bằng chứng hiện nay: Đầy hứa hẹn trên động vật nhưng thiếu vắng ở người
Các số liệu cho thấy tiềm năng chống viêm và giảm đau của chiết xuất lá vọng cách ở động vật gặm nhấm [1], [2], [4]. Tác động ức chế phù nề hay giảm đau quặn đạt mức thống kê có ý nghĩa trong các phòng thí nghiệm [1], [2]. Chiết xuất này cũng cho thấy độ an toàn cấp tính ở liều thử nghiệm 2.000 mg/kg trong 48 giờ theo dõi trên chuột [1], [2], [4].
Tuy nhiên, khoảng cách từ chuột tới người là rất lớn. Cơ thể con người có hệ thống enzyme gan, cơ chế lọc cầu thận và hệ tuần hoàn phức tạp hơn nhiều so với động vật gặm nhấm. Dữ liệu độc tính bán trường diễn và độc tính mạn tính trên người vẫn là con số không.
Chính sự thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng khiến giới y khoa chưa thể xác định được ngưỡng liều an toàn thực tế của lá vọng cách. Các nghiên cứu hiện tại chưa thể dùng làm căn cứ để khuyến cáo người dân dùng lá vọng cách thay thế thuốc chữa bệnh. Sự cẩn trọng là nguyên tắc hàng đầu khi tiếp cận các bài thuốc truyền miệng.
4 nhóm người cần cẩn trọng cao độ khi tiếp xúc với lá vọng cách
Nhóm đầu tiên là phụ nữ có thai và đang cho con bú. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của lá vọng cách đối với thai nhi hay khả năng tiết qua sữa mẹ. Các hợp chất hoạt tính sinh học có thể gây kích thích tử cung hoặc ảnh hưởng chuyển hóa của thai nhi mà y học chưa lường trước được.
Nhóm thứ hai là người có tiền sử huyết áp thấp. Hoạt tính sinh học của các hợp chất trong cây thuộc chi Premna có thể gây thay đổi trương lực cơ trơn hoặc ảnh hưởng đến huyết động học. Những người huyết áp thấp nếu dùng dịch chiết hoặc nước sắc đặc có thể gặp tình trạng tụt huyết áp đột ngột dẫn đến hoa mắt, chóng mặt.
Nhóm thứ ba là bệnh nhân suy thận hoặc có chức năng thận suy giảm. Mọi hoạt chất dược lý sau khi vào cơ thể đều phải qua quá trình lọc, thải trừ tại cầu thận và ống thận. Khi chức năng thận đã yếu, việc dung nạp các chất lạ hoặc diterpene có độc tính tế bào chưa rõ mức độ tích lũy [3] sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương cơ quan bài tiết này.
Nhóm thứ tư là người đang điều trị bằng các loại thuốc Tây y chuyển hóa qua gan thận hoặc có bệnh nền phức tạp. Sự tương tác giữa các phân tử hóa thực vật trong lá vọng cách với men gan có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu. Hậu quả là làm giảm hiệu lực trị bệnh hoặc làm tăng độc tính của thuốc kê đơn.
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc quanh vườn thì uống bao nhiêu cũng không độc. Thực tế, nhiều loại thực vật chứa các độc tố tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước sâu bọ hoặc động vật ăn cỏ. Việc đun nấu thủ công không thể loại bỏ hết các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như diterpene [3].
Một ngộ nhận khác là việc dùng thảo dược có thể thay thế hoàn toàn đơn thuốc điều trị các bệnh mạn tính như thấp khớp. Mặc dù chiết xuất lá vọng cách cho thấy khả năng ức chế viêm khớp trên chuột [4], điều này không đồng nghĩa với việc uống nước lá này sẽ chữa khỏi bệnh viêm khớp ở người. Tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để uống nước lá sẽ khiến bệnh tình trở nặng khó cứu vãn.
Nhiều người cũng tin rằng dùng dạng lá tươi an toàn hơn dạng chiết xuất. Trên thực tế, hàm lượng hoạt chất trong lá tươi có thể biến động rất lớn tùy vào thổ nhưỡng, mùa vụ và cách chăm sóc. Sự bất định này khiến người dùng rất dễ rơi vào tình trạng quá liều mà bản thân không hề hay biết.
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống hằng ngày
Nếu bạn yêu thích hương vị của lá vọng cách, chỉ nên sử dụng như một loại rau gia vị ăn kèm với lượng vừa phải trong các bữa ăn truyền thống. Không nên hái lá để nấu nước uống thay trà hay sắc uống liên tục từ ngày này qua ngày khác. Việc ăn vài ngọn lá như một nét ẩm thực khác hoàn toàn với việc dùng nó làm thuốc chữa bệnh.
Khi chế biến, lá cách nên được rửa thật sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ ký sinh trùng và bụi bẩn. Nên ăn chín, nấu sôi cùng các món canh hoặc xào để giảm bớt các chất chát và dầu bay hơi có thể gây cồn cào ruột. Tuyệt đối không phơi khô rồi tự ý phối trộn cùng các vị thuốc khác theo kinh nghiệm dân gian chưa kiểm chứng.
Những người thuộc các nhóm nguy cơ nhạy cảm như phụ nữ mang thai hoặc người mắc bệnh thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi có ý định sử dụng. Bất kỳ ai xuất hiện triệu chứng bất thường như dị ứng, mẩn ngứa, buồn nôn hoặc mệt mỏi sau khi ăn lá vọng cách cần dừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Lá vọng cách là nét ẩm thực độc đáo nhưng chưa đủ cơ sở y học để tùy tiện sử dụng như thuốc bổ. Hãy sử dụng một cách chừng mực, dựa trên kiến thức khoa học đã xác thực thay vì niềm tin cảm tính. Sức khỏe là vốn quý và sự thận trọng trước các loại thảo dược chưa rõ ràng lâm sàng luôn là lựa chọn thông minh nhất.
