Nhiều người có thói quen ngâm quả mộc qua làm nước uống giải khát hoặc sử dụng như một vị thuốc bồi bổ xương khớp, hỗ trợ tiêu hóa. Vị chua thanh, hơi chát đặc trưng của quả mộc qua khiến không ít người tin rằng đây là thức uống thanh nhiệt lành tính, ai cũng có thể dùng hàng ngày. Tuy nhiên, liệu loại quả này có thực sự phù hợp với mọi thể trạng sức khỏe?
Thực tế, quả mộc qua chứa hàm lượng rất cao các hợp chất hữu cơ có tính axit và tannin làm săn se niêm mạc. Do đó, người bị viêm loét dạ dày, tiểu tiện ít, táo bón nặng cùng người đang có bệnh lý nền cần dùng thuốc phải hết sức cẩn trọng hoặc tránh dùng loại quả này tùy tiện.
Vì sao vị chua chát của mộc qua kén người dùng?
Mộc qua (tên khoa học là Chaenomeles speciosa) từ lâu đã được xem là một vị thảo mộc vừa làm thực phẩm vừa làm thuốc [1]. Quả mộc qua khô trong y học cổ truyền Trung Quốc đã được sử dụng qua nhiều thế kỷ để hỗ trợ các bệnh lý như viêm ruột, viêm khớp, phù thũng hoặc thiếu hụt vitamin C [2], [3].
Tuy nhiên, hương vị đặc trưng của quả mộc qua lại đến từ thành phần hóa học tự nhiên vô cùng đậm đặc. Nghiên cứu xác định quả chứa phức hợp nhiều axit hữu cơ, tannin, phenolic, glycoside và flavone [2]. Một phân tích chuyển hóa sâu đã phát hiện tới 896 chất chuyển hóa trong quả mộc qua, nổi bật là các loại đường, axit amin, phenylpropanoid và các axit hữu cơ như axit succinic cùng tannin nhóm catechin, gallocatechin [1].
Chính lượng axit hữu cơ dồi dào tạo nên vị chua gắt, đồng thời các hợp chất polyphenol và tannin tạo vị chát se lưỡi [2], [1]. Ở góc độ sinh học, các axit này kích thích bài tiết dịch vị tiêu hóa rất mạnh, trong khi chất chát tannin lại có xu hướng làm co nhỏ niêm mạc ruột và ức chế nhu động bài tiết tự nhiên.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần mộc qua?
Hiện nay, các nghiên cứu dược lý hiện đại đang làm rõ dần cơ chế hoạt động của các chiết xuất từ quả mộc qua, chủ yếu tập trung vào đặc tính kháng viêm, điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã thử nghiệm tác dụng của chiết xuất ethanol và polysaccharide hòa tan trong nước từ quả mộc qua trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích hoạt bởi LPS [4]. Các nhà khoa học phân tách chiết xuất ethanol thành nhiều phân đoạn như n-hexane, chloroform, ethyl acetate và n-butanol [4]. Kết quả đo lường bằng phương pháp Griess và PCR thời gian thực cho thấy phân đoạn ethyl acetate ở nồng độ từ 200 đến 800 microgam/ml đã ức chế đáng kể sự sản sinh oxit nitric (NO) bằng cách giảm mức biểu hiện mRNA của iNOS [4]. Ngược lại, thành phần polysaccharide của mộc qua ở liều 250 đến 750 microgam/ml lại hoạt hóa sản sinh oxit nitric thông qua việc điều hòa các cytokine như TNF-alpha, IFN-gamma và G-CSF mà không gây độc tế bào [4].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác vào năm 2013 kiểm tra tác động của chiết xuất ethanol mộc qua trên tế bào khối u in vitro và trên chuột mang khối u gan H22 [3]. Các nhà nghiên cứu dùng xét nghiệm điện thế màng ty thể, thang đo phân mảnh DNA và kỹ thuật RT-PCR đo lường các gen miễn dịch [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất mộc qua ức chế sự phát triển của khối u ở chuột, gây phân mảnh DNA tế bào ung thư, đồng thời ức chế sự biểu hiện của các gen PD-L1, Foxp3 và TGF-beta trong mô khối u [3].
Mặc dù các dữ liệu này cho thấy mộc qua chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng, người tiêu dùng cần lưu ý rằng hầu hết các bằng chứng y khoa hiện có mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật [4], [3]. Chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định liều điều trị hay độ an toàn tuyệt đối cho từng nhóm đối tượng cụ thể.
4 nhóm người cần thận trọng khi dùng mộc qua
Dựa trên đặc tính hóa sinh giàu axit hữu cơ, tannin làm săn se và các tác động dược lý đã được nghiên cứu, 4 nhóm người sau đây cần đặc biệt lưu ý [2], [1]:
Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược:
Quả mộc qua tích tụ lượng lớn các axit hữu cơ và axit succinic [1]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, lượng axit này có thể làm tăng độ toan của dịch vị, gây kích ứng mạnh trực tiếp lên các vết trợt xước, viêm loét sẵn có trong dạ dày. Người bệnh dễ gặp tình trạng đau thượng vị dữ dội, ợ chua, cồn cào ruột hoặc làm chậm quá trình liền sẹo ổ loét.Người bị táo bón nặng:
Hàm lượng tannin và catechin trong quả mộc qua có tính chất làm săn se niêm mạc ruột [2], [1]. Khi sử dụng, chất chát này kết tủa với protein ở niêm mạc ống tiêu hóa, làm giảm nhu động cơ trơn của ruột già và làm phân khô cứng hơn. Những người vốn đã có hệ tiêu hóa trì trệ hoặc đang táo bón kéo dài nếu lạm dụng mộc qua có thể khiến tình trạng ứ trệ phân thêm trầm trọng.Người đi tiểu tiện ít hoặc nước tiểu sẻn đỏ:
Theo các ghi chép thảo dược truyền thống, mộc qua có tính thu liễm, làm ráo ẩm và se khít [2], [3]. Ở những người đang bị thiếu nước, sốt cao, lượng nước tiểu quá ít hoặc bí tiểu, việc nạp thêm các chất làm co se từ thảo mộc có thể cản trở sự thông lợi tự nhiên của đường tiết niệu, gây cảm giác khó chịu và bất tiện trong sinh hoạt hàng ngày.Người đang mắc bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc điều trị:
Các hợp chất chiết xuất từ mộc qua có khả năng tương tác với hệ thống miễn dịch thông qua các thụ thể cytokine và enzym tế bào [4], [3]. Do đó, người đang điều trị các bệnh tự miễn, người bệnh gan, thận nặng hoặc đang dùng nhiều loại thuốc tân dược điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, tránh để các phân tử chuyển hóa tương tác làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc [1].
Những hiểu lầm thường gặp về quả mộc qua
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem mộc qua như một loại trái cây giải nhiệt có thể dùng thay nước lọc cả ngày. Thực tế, quả mộc qua thu hái ở các thời điểm khác nhau sẽ mang đặc tính dinh dưỡng rất khác nhau [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mộc qua hái sớm trước 105 ngày sau nở hoa thường dùng làm thuốc vì giàu hoạt chất đậm đặc, còn quả hái muộn sau 120 ngày mới thích hợp làm thực phẩm ăn vặt [1]. Việc tự ý sắc nấu các loại mộc qua khô giàu dược tính uống liên tục rất dễ gây quá tải đường tiêu hóa.
Một ngộ nhận khác là mộc qua có thể thay thế thuốc chữa các bệnh viêm nhiễm hay ung thư. Dù chiết xuất mộc qua có khả năng ức chế oxit nitric ở tế bào RAW264.7 và ức chế khối u ở chuột, đây hoàn toàn chưa phải là thuốc chữa bệnh cho người [4], [3]. Mộc qua chỉ mang tính chất hỗ trợ dinh dưỡng theo kinh nghiệm cổ truyền và nghiên cứu bước đầu [2], [5].
Cách dùng an toàn cho người khỏe mạnh
Đối với những người có thể trạng bình thường, không thuộc nhóm chống chỉ định, mộc qua vẫn là một nguồn bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên hữu ích [2], [6].
Về thời điểm, người dùng tuyệt đối không nên uống nước mộc qua hay ăn mộc qua vào lúc bụng đói cồn cào. Nên dùng sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút để lượng thức ăn trong dạ dày trung hòa bớt vị chua từ axit hữu cơ [1].
Về lượng dùng, do chưa có số liệu liều lượng tuyệt đối trên người từ các nghiên cứu đối chứng, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, vừa ăn vừa lắng nghe phản ứng của cơ thể. Trong chế biến, có thể kết hợp mộc qua ngâm với lượng mật ong thích hợp hoặc hầm cùng các nguyên liệu thanh đạm để làm dịu bớt vị chát gắt của tannin [2], [1].
Mộc qua là một dược liệu và thực phẩm truyền thống có giá trị sinh học đáng chú ý nhờ chứa nhiều hợp chất tự nhiên kháng viêm và chống oxy hóa [2], [4], [5]. Dù vậy, thảo mộc tự nhiên không đồng nghĩa với việc an toàn cho tất cả mọi người. Người bị viêm loét dạ dày, táo bón hay tiểu tiện kém nên lắng nghe cơ thể, điều chỉnh thực đơn hợp lý và hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng.
