Ngũ gia bì gai, tên khoa học là Acanthopanax trifoliatus (L.) Merr., là loài cây mọc phổ biến tại các nước Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam và Thái Lan [1], [2], [3]. Trong đời sống dân gian, đọt non và lá non của cây thường được người dân thu hái để ăn như một loại rau rừng [1], [2], đồng thời dùng làm trà hoặc sắc thuốc bồi bổ sức khỏe [2], [4]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc liệu loại thảo mộc tự nhiên này có an toàn cho tất cả mọi người hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù sở hữu nhiều hoạt chất sinh học, ngũ gia bì gai chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên người, đặc biệt là phụ nữ mang thai, người bị huyết áp thấp hay người chuẩn bị phẫu thuật. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ thảo dược này có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không lường trước.
Hoạt chất sinh học và cơ chế tác động giải thích dễ hiểu
Các bộ phận của cây ngũ gia bì gai, đặc biệt là lá và chồi, chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên quý giá như polysaccharide, triterpenoid, polyphenol và flavonoid [1], [2], [3], [4]. Trong đó, các hợp chất flavonoid và polyphenol nổi bật có thể kể đến rutin, axit chlorogenic, axit di-caffeoylquinic, isochlorogenic acid A và isochlorogenic acid C [2], [3], [4]. Ngoài ra, cây còn chứa các triterpenoid đặc trưng như impressic acid, acankoreanogenin A, cùng các triterpenoid kiểu ursane gồm acantrifoic acid C và D [5], [6].
Cơ chế sinh học ghi nhận trong phòng thí nghiệm cho thấy các chất chiết xuất từ ngũ gia bì gai có khả năng ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm, điển hình là trục NF-kappaB [6], [7]. Thảo dược này giúp giảm giải phóng các chất trung gian gây viêm và các enzyme gây phản ứng viêm như iNOS, COX-2, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [6], [7]. Bên cạnh đó, polysaccharide từ thảo dược can thiệp vào quá trình điều hòa miễn dịch, khôi phục cân bằng tế bào lympho T và cải thiện chỉ số đường huyết [1]. Các hợp chất flavonoid và polyphenol đóng vai trò dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS), ức chế quá trình peroxy hóa lipid và bảo vệ tế bào khỏi bị tổn thương hoại tử [2], [4].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Các bằng chứng khoa học hiện nay về ngũ gia bì gai chủ yếu đến từ các mô hình thử nghiệm trên động vật và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm.
Nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành trên mô hình chuột mắc đái tháo đường tuýp 1 do hóa chất STZ gây ra [1]. Các nhà khoa học đã cho chuột uống polysaccharide chiết xuất từ ngũ gia bì gai (ATMP) qua đường xông dạ dày với các liều 35, 70 và 140 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 6 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng ATMP và nhóm đối chứng dùng metformin đều giảm đáng kể lượng đường huyết lúc đói, đồng thời giảm lượng thức ăn và nước tiêu thụ sau 6 tuần điều trị [1]. Ở liều 140 mg/kg, ATMP giúp giảm sự thâm nhiễm của tế bào viêm vào tuyến tụy và phục hồi cấu trúc các tế bào beta đảo tụy [1]. Hơn nữa, các liều 35, 70 và 140 mg/kg ATMP làm tăng mức cytokine chống viêm IL-10, giảm cytokine tiền viêm IFN-gamma, từ đó khôi phục tỷ lệ tế bào CD4+/CD8+ tại lách [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột bị tiểu đường nhân tạo, chưa có dữ liệu lâm sàng trên người mắc bệnh tiểu đường tự nhiên [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất lá ngũ gia bì gai chuẩn hóa và các dạng bào chế như viên nén, đồ uống trên dòng tế bào gan HepG2 [2]. Chiết xuất lá chuẩn hóa chứa hàm lượng tổng phenolic đạt 13,44 +- 0,22 g đương lượng axit chlorogenic trên 100 g chiết xuất (g% CAE) và hàm lượng tổng flavonoid đạt 6,14 +- 0,45 g đương lượng rutin trên 100 g chiết xuất (g% RE) [2]. Phân tích HPLC cho thấy chiết xuất chứa 1,33 +- 0,00 g% CAE mono-caffeoylquinic acid, 1,82 +- 0,00 g% CYE di-caffeoylquinic acid và 0,48 +- 0,00 g% RE flavonoid [2]. Chiết xuất và các dạng bào chế thể hiện hoạt tính dọn dẹp gốc tự do qua thử nghiệm DPPH, đồng thời làm giảm mức các gốc oxy hóa tự do nội bào và định lượng tế bào chết theo chương trình hoặc hoại tử trong mô hình HepG2 [2]. Giới hạn lớn nhất là thử nghiệm hoàn toàn thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa phản ánh mức độ chuyển hóa khi dung nạp qua cơ thể người [2].
Nghiên cứu năm 2016 phân lập các thành phần terpenoid từ phân đoạn ête dầu hỏa và etyl axetat của ngũ gia bì gai [5]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận khả năng ức chế đáng kể đối với 4 dòng tế bào ung thư gồm SF-268, MCF-7, HepG2 và NCI-H460 [5]. Các nhà khoa học đã xác định hai triterpenoid mới thuộc nhóm ursane là acantrifoic acid C và D, cùng 5 triterpenoid và 8 diterpenoid đã biết [5]. Trong đó, các hợp chất đánh số 3, 5 và 8 từ phân đoạn etyl axetat biểu hiện hoạt tính ức chế mạnh nhất đối với tế bào ung thư [5]. Tuy vậy, đây chỉ là thử nghiệm độc tính tế bào trong ống nghiệm, không đồng nghĩa với khả năng chữa khỏi hay ngăn chặn ung thư trên cơ thể sống [5].
Nghiên cứu năm 2019 tập trung vào hai triterpenoid là impressic acid (IA) và acankoreanogenin A (AA) chiết từ ngũ gia bì gai trên tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 và mô hình chuột bị viêm tai do TPA [6]. Trên tế bào, AA và IA ức chế đáng kể việc sản sinh nitrit do LPS kích thích, hạ thấp con đường tín hiệu NF-kappaB và giảm tiết iNOS, COX-2, TNF-alpha, IL-6, MMP-9 và VEGF [6]. Trên mô hình chuột sống, hai hoạt chất này làm giảm phù nề tai và các tổn thương mô học, hạ mức cytokine gây viêm iNOS, COX-2, TNF-alpha và IL-1beta [6].
Một nghiên cứu khác vào năm 2015 đã khảo sát phân đoạn etyl axetat của ngũ gia bì gai (EAAT) trên tế bào đại thực bào RAW264.7 và mô hình chuột bị tổn thương phổi cấp do LPS [7]. EAAT làm giảm sự sản sinh NO, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể chuột [7]. Tiền xử lý bằng EAAT giúp giảm tổn thương mô bệnh học ở phổi, giảm số lượng tế bào viêm và nồng độ protein trong dịch rửa phế quản phế nang thông qua việc ngăn chặn phosphoryl hóa protein IkappaB-alpha và kinase MAP [7].
Năm 2021, một nghiên cứu khác phân tích các phân đoạn chiết xuất dung môi hữu cơ của ngũ gia bì gai, ghi nhận chiết xuất phân đoạn ête dầu hỏa có tác dụng kháng khuẩn mạnh nhất [3]. Đáng chú ý, phân đoạn etyl axetat có hàm lượng hoạt chất cao nhất và thể hiện hoạt tính cầm máu và giảm đau mạnh mẽ [3]. Ngoài ra, chiết xuất phân đoạn cloroform có tác dụng chống viêm mạnh nhất và làm giảm biểu hiện protein IL-1beta [3]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở bước tạo tiền đề cho nghiên cứu phát triển các sản phẩm bôi ngoài da dạng chiết xuất [3].
Năm 2025, một nghiên cứu sàng lọc bằng phương pháp tính toán vi tính (in silico) kết hợp thực nghiệm nhận thấy rutin và isochlorogenic acid C từ dịch chiết cồn của cây có khả năng ức chế virus SARS-CoV-2 và giảm viêm, với độ ức chế trên 50% ở một số gen mục tiêu [8]. Năm 2009, nghiên cứu đo hàm lượng chống oxy hóa nhận thấy nước sắc lá ngũ gia bì gai có hoạt tính dọn gốc tự do mạnh nhất qua thử nghiệm DPPH và ức chế peroxy hóa lipid màng não chuột, với tổng phenolic dao động 2,16 đến 21,79 g% CAE và flavonoid từ 0,37 đến 9,61 g% RE [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn chung, ngũ gia bì gai mang lại tiềm năng sinh học rất phong phú. Các trích đoạn khoa học cho thấy thảo dược này có đặc tính kháng viêm, giảm đau, hỗ trợ điều hòa đường huyết, chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan [1], [2], [6], [7], [3]. Tại nhiều vùng quê, việc sử dụng các ngọn rau non như một món rau ăn hàng ngày cung cấp nguồn chất xơ và các hợp chất thực vật tự nhiên cho bữa ăn [1], [2], [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước giới hạn của các bằng chứng hiện nay. Mọi dữ liệu về kiểm soát tiểu đường, chống viêm, kháng khuẩn hay ức chế tế bào ung thư đều mới chỉ được thực hiện trên tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm như chuột [1], [2], [5], [6], [7], [3], [4]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô nào đánh giá mức độ an toàn, độc tính tích lũy hay hiệu quả điều trị bệnh của ngũ gia bì gai trực tiếp trên cơ thể con người. Do đó, các kết quả thí nghiệm trên chuột không thể vội vàng suy diễn thành công dụng chữa bệnh cho người.
Những hiểu lầm thường gặp về ngũ gia bì gai
Nhiều người lầm tưởng rằng cây ngũ gia bì gai là "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tiểu đường do đọc được thông tin cây giúp hạ đường huyết. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2021 chỉ ghi nhận polysaccharide của thảo dược hạ đường huyết trên chuột bị đái tháo đường tuýp 1 nhân tạo [1]. Tự ý ngưng dùng thuốc chỉ định của bác sĩ để uống nước sắc ngũ gia bì gai có thể dẫn tới các biến chứng tăng đường huyết cấp tính rất nguy hiểm.
Một ngộ nhận phổ biến khác là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, ai uống cũng được và uống càng nhiều càng tốt". Ngũ gia bì gai chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh như triterpenoid và các phân đoạn có khả năng tác động đến quá trình cầm máu [5], [6], [3]. Do đó, việc tự ý sắc uống các loại rễ, vỏ cây hoặc dùng cao chiết nồng độ cao trong thời gian dài hoàn toàn có thể gây gánh nặng cho gan, thận hoặc gây tương tác với các loại thuốc Tây y đang sử dụng.
3 nhóm đối tượng cần thận trọng khi tiếp xúc với ngũ gia bì gai
Từ các đặc tính sinh học ghi nhận trong nghiên cứu, có 3 nhóm người đặc biệt không nên tự ý dùng ngũ gia bì gai:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Hiện tại, hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của ngũ gia bì gai trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu hiện có chỉ mới dừng lại trên tế bào và động vật thí nghiệm [1], [2], [5], [6], [7], [3], [4]. Trong tự nhiên, các hoạt chất triterpenoid có hoạt tính sinh học đa dạng có thể ảnh hưởng đến cơ trơn tử cung hoặc thai nhi [5], [6]. Do thiếu vắng các thử nghiệm độc tính sinh sản, thai phụ tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc hay chiết xuất đậm đặc từ thảo dược này để tránh nguy cơ rủi ro cho cả mẹ và bé.
Thứ hai là người bị huyết áp thấp hoặc người đang dùng thuốc hạ đường huyết. Dữ liệu thực nghiệm năm 2021 xác nhận chiết xuất polysaccharide ngũ gia bì gai làm giảm mạnh chỉ số đường huyết lúc đói ở chuột [1]. Ở những người có thể trạng suy nhược, huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, việc dung nạp một lượng lớn thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết có thể làm tụt đường huyết quá mức, dẫn đến các triệu chứng chóng mặt, hoa mắt, thậm chí ngất xỉu. Người có tiền sử huyết áp thấp chưa ổn định cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Thứ ba là người chuẩn bị thực hiện phẫu thuật. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy phân đoạn chiết xuất etyl axetat từ ngũ gia bì gai thể hiện hoạt tính cầm máu rõ rệt trong thử nghiệm [3]. Việc can thiệp vào cơ chế đông máu hoặc cầm máu của các hoạt chất tự nhiên có thể gây rối loạn quá trình đông máu thông thường trong và sau phẫu thuật [3]. Để bảo đảm an toàn tính mạng, những bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca mổ ngoại khoa hoặc can thiệp y tế có nguy cơ chảy máu nên ngưng dùng ngũ gia bì gai và thông báo chi tiết cho bác sĩ phẫu thuật về các loại thảo dược đã dùng.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lưu ý an toàn
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, ngũ gia bì gai có thể được sử dụng ở dạng rau ăn tươi hoặc luộc chín các đọt non, lá non với lượng vừa phải như một món rau rừng đổi bữa [1], [2], [3]. Dân gian cũng thường dùng lá của cây đem rửa sạch, phơi khô rồi hãm với nước sôi uống như một loại trà giải nhiệt thông thường [2], [4].
Tuy nhiên, do các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra liều lượng an toàn chuẩn hóa cho người, bạn chỉ nên sử dụng thảo dược này với mức độ chừng mực, không xem đây là thực phẩm ăn liên tục nhiều ngày [1], [2]. Tránh việc tự ý đào rễ, bóc vỏ cây về ngâm rượu hay nấu cao uống đậm đặc theo các lời truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Nếu bạn đang mắc các bệnh lý nền mạn tính, đang điều trị thuốc Tây y hoặc nhận thấy cơ thể có dấu hiệu bất thường sau khi ăn uống, cần lập tức ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Tóm lại, ngũ gia bì gai là cây thuốc tự nhiên giàu tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm nhưng phần lớn bằng chứng mới chỉ giới hạn trên động vật và ống nghiệm [1], [2], [5], [6], [7], [3], [4]. Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần hiểu đúng bản chất, không coi thảo mộc là thuốc tiên và luôn lắng nghe cơ thể mình. Việc thận trọng trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào luôn là nguyên tắc vàng để duy trì một cơ thể khỏe mạnh bền vững.