Ai không nên dùng nhĩ cán vàng? Cảnh báo cho người bệnh thận

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây nhĩ cán vàng

Nhĩ cán vàng (tên khoa học thuộc chi Utricularia) là loài thực vật thủy sinh ăn thịt quen thuộc, thường được nhắc tới trong các bài thuốc dân gian hoặc kinh nghiệm truyền miệng với nhiều công dụng thanh nhiệt, lợi tiểu. Nhiều người khi thấy cơ thể mệt mỏi, tiểu ít hoặc có vấn đề về đường tiết niệu thường tìm đến các loại thảo mộc thủy sinh để sắc nước uống nhằm "lọc thận" và "mát gan".

Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng các loại cây thủy sinh mọc hoang dã mà không nắm rõ đặc tính sinh thái và thành phần thực tế tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Đặc biệt đối với những người đã có sẵn bệnh nền về gan hoặc thận, các cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc lọc tạp chất và duy trì cân bằng nội môi, những bài thuốc tự chế này có thể gây tác hại nghiêm trọng.

Vậy thực chất những ai không nên dùng nhĩ cán vàng và nguy cơ sức khỏe nào đang bị bỏ ngỏ phía sau loài cây ăn thịt này?

Nhĩ cán vàng là gì và câu trả lời nhanh cho người bệnh thận

Nhĩ cán vàng thuộc chi Utricularia, là các loài thực vật ăn thịt không có rễ thật, chuyên sống trôi nổi hoặc cố định ở các vùng nước đọng, nghèo dinh dưỡng và giàu mùn ^[1], ^[2]. Chúng sở hữu các túi bẫy đặc biệt có khả năng hút con mồi cực nhanh dưới 1 phần nghìn giây (<1 ms) để bổ sung dưỡng chất ^[2].

Câu trả lời trực tiếp cho độc giả: Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan tuyệt đối không nên tự ý thu hái hay sử dụng nhĩ cán vàng dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học lâm sàng nào chứng minh loài cây này an toàn hay có tác dụng chữa bệnh thận trên cơ thể người.

Ngược lại, các nghiên cứu sinh thái cảnh báo chi Utricularia có đặc tính tích lũy độc chất môi trường rất cao từ bùn và nguồn nước ô nhiễm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người có chức năng lọc kém ^[3]. Ngoài ra, nguy cơ làm rối loạn điện giải khi hấp thụ lượng lớn sinh khối từ môi trường nước nghèo khoáng chất là mối nguy hiện hữu.

Cơ chế tác động và rủi ro tích lũy tạp chất từ môi trường nước

Để hiểu vì sao loài cây này nguy hiểm cho người bệnh thận, cần xem xét cơ chế hấp thụ và dinh dưỡng độc đáo của chúng trong tự nhiên. Các loài Utricularia thủy sinh sống chủ yếu nhờ hấp thụ dinh dưỡng trực tiếp qua bề mặt thân lá từ cột nước và tiêu hóa con mồi nhỏ trong các bẫy túi ^[3].

Một nghiên cứu sinh thái công bố năm 2018 tại khu vực Savannah River Site đã kiểm tra khả năng tích tụ chất ô nhiễm của chi Utricularia ^[3]. Kết quả cho thấy có mối tương quan rất mạnh giữa nồng độ chất phóng xạ Cesium-137 (137Cs) trung bình trong các loài Utricularia và trong lớp trầm tích bùn đất, với hệ số tương quan rs = 0,9 (p = 0,0374) ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở các vị trí chung, loài có rễ cắm bùn như Utricularia floridana có nồng độ 137Cs trung bình cao hơn các loài trôi nổi tự do như Utricularia purpurea, và U. purpurea lại có nồng độ trung bình cao hơn loài Utricularia inflata ^[3]. Điều này chứng minh Utricularia là vật trung gian vận chuyển tạp chất nguy hại từ trầm tích đáy nước vào chuỗi thức ăn ^[3].

Đối với người khỏe mạnh, thận có thể bài tiết một lượng nhỏ tạp chất ngoại lai. Nhưng ở người suy giảm chức năng thận, các chất ô nhiễm kim loại hoặc tạp chất hòa tan tích tụ trong mô thực vật sẽ lắng đọng thẳng tại ống thận, thúc đẩy quá trình hoại tử mô và suy giảm khả năng lọc.

Hệ vi sinh vật phức tạp và nguy cơ rối loạn chuyển hóa

Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc tạp chất nước, bên trong các túi bẫy của cây nhĩ cán vàng còn chứa đựng một môi trường sinh hóa vô cùng phức tạp, không hề "tinh khiết" như nhiều người lầm tưởng.

Một nghiên cứu công bố năm 2010 sử dụng kỹ thuật đánh dấu đồng vị 13C trong điều kiện nhà kính đã theo dõi sự phân bổ carbon quang hợp ở hai loài Utricularia ^[1]. Kết quả cho thấy phần lớn carbon mới cố định được dồn cho phần ngọn chồi sinh trưởng nhanh (chiếm 46,1 ± 8,6% ở U. vulgaris và 56,1% ở U. australis) ^[1]. Lượng carbon phân bổ giảm nhanh theo độ tuổi của chồi, chỉ còn 8,0 ± 4,0% ở U. vulgaris và 6,7% ở U. australis tại các đoạn già nhất ^[1]. Đáng chú ý, ở các đoạn mang bẫy, tỷ lệ carbon tiết vào dịch bẫy tăng rõ rệt theo tuổi: đoạn già tiết lượng carbon vào dịch bẫy nhiều gấp đôi lượng giữ lại trong mô ^[1]. Tính chung, khoảng 25% (U. vulgaris) và 20% (U. australis) tổng lượng carbon mới cố định được tiết thẳng vào dịch bẫy để nuôi dưỡng quần xã vi sinh vật ^[1].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2011 xác nhận dịch bẫy của các loài Utricularia thủy sinh trong điều kiện nghèo dinh dưỡng chứa tới 30% tổng lượng carbon hữu cơ hòa tan là các chất dễ phân hủy sinh học (chủ yếu là glucose, fructose và lactate) ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng quần thể vi sinh vật sống cộng sinh bên trong các túi bẫy bị thống trị bởi vi khuẩn nhóm alpha và beta Proteobacteria ^[4].

Việc đưa các chiết xuất hoặc dịch ngâm từ cây thủy sinh chứa đầy các chất phân giải hữu cơ, lactate và vi khuẩn Proteobacteria vào cơ thể người bệnh thận hoặc gan là cực kỳ nguy hiểm ^[4]. Khi gan và thận không còn khả năng chuyển hóa và bài tiết tối ưu, sự tích tụ lactate hoặc các hợp chất chuyển hóa vi sinh vật có thể làm nặng thêm tình trạng toan chuyển hóa và gây rối loạn điện giải nghiêm trọng.

Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2024 sử dụng các mô hình đồng vị bền trên 3 loài Utricularia australis, U. gibba, và U. uliginosa tại 11 vùng đất ngập nước ở miền đông Australia chỉ ra rằng tỷ lệ ăn thịt cung cấp từ 40% đến 100% lượng nitơ của cây ^[5]. Tỷ lệ này biến đổi mạnh tùy thuộc vào môi trường: khi môi trường nước giàu amoni và carbon hữu cơ hòa tan, cây sẽ giảm phụ thuộc vào ăn thịt và chuyển sang hấp thụ trực tiếp nguồn dưỡng chất từ nước xung quanh ^[5]. Điều này cho thấy thành phần hóa học nội tại của cây thay đổi cực lớn theo độ ô nhiễm của nguồn nước mà người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát.

Những ai cần thận trọng hoặc không nên sử dụng?

Dựa trên các đặc tính sinh học đã được nghiên cứu, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên dùng nhĩ cán vàng:

• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy thận: Khả năng tích tụ các tạp chất và chất phóng xạ như 137Cs từ bùn nước của chi Utricularia sẽ tạo gánh nặng cực lớn lên hệ thống lọc cầu thận và ống thận ^[3]. Thận suy yếu không thể đào thải các hợp chất lạ, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tăng tốc độ suy thận.
• Người suy giảm chức năng gan: Dịch bẫy của cây chứa nhiều lactate và các sản phẩm chuyển hóa vi sinh vật ^[4]. Khi gan bị xơ hoặc viêm nặng, chu trình chuyển hóa lactate bị gián đoạn, làm tăng nguy cơ toan máu và rối loạn điện giải.
• Người già, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Đây là những nhóm đối tượng nhạy cảm với các loại độc chất tích lũy sinh học và vi khuẩn đường nước (như Proteobacteria cư trú trong túi bẫy cây) ^[4]. Hiện chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc dùng loài cây này trên các nhóm đối tượng trên.

Cần lưu ý thêm rằng, nhiều loại thảo dược bán trôi nổi trên thị trường thường không được kiểm soát độc tính thận. Điển hình như một nghiên cứu năm 2015 trên tế bào ống lượn gần thận người cho thấy một loại thảo dược bổ sung huyết áp là Rauwolfia serpentina đã gây độc tế bào và độc ty thể vô cùng nghiêm trọng trong mô hình in vitro ^[6]. Điều này là hồi chuông cảnh báo rằng việc dùng thảo mộc tự nhiên chưa qua thẩm định độc tính thận có thể tàn phá trực tiếp các tế bào thận mà người dùng không hề hay biết ^[6].

Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây nhĩ cán vàng là thảo dược lành tính, "uống vào chỉ có mát chứ không bổ dọc cũng bổ ngang". Đây là một ngộ nhận tai hại.

Trong khoa học tự nhiên, chi Utricularia có giá trị sinh thái to lớn chứ không phải là dược liệu y học tiêu chuẩn. Khoảng 50 loài Utricularia là thực vật thủy sinh hoặc lưỡng cư sống tại các vùng nước đọng, nghèo dinh dưỡng ^[2]. Chúng sở hữu bộ gene lục lạp rất đặc thù; nghiên cứu năm 2016 trên loài Utricularia reniformis cho thấy bộ gene lục lạp chuẩn của loài này dài 139.725 cặp base (bp) và có hiện tượng mất mát hoặc thoái hóa các gene thuộc phức hợp NAD(P)H-dehydrogenase (ndh) ^[7]. Sự thích nghi di truyền này phục vụ cho lối sống ăn thịt và sinh tồn nơi đầm lầy, không liên quan đến bất kỳ tác dụng chữa bệnh nào trên người ^[7].

Cũng không có chuyện nhĩ cán vàng giúp "thải độc thận" hay "chữa khỏi sỏi thận". Nước sắc từ cây thủy sinh hoang dã nếu thu hái tại nguồn nước ô nhiễm bùn lầy còn trực tiếp đưa thêm chất độc vào cơ thể ^[3]. Bất kỳ lời quảng cáo nào khẳng định loài cây này "chữa khỏi 100%" các bệnh về thận đều là thông tin sai sự thật, phản khoa học.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Hiện tại, do thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng về liều lượng an toàn trên người, khuyến cáo y tế hàng đầu là: Không tự ý thu hái cây nhĩ cán vàng ở ao, hồ, đầm lầy để phơi khô sắc nước uống.

Nếu muốn hỗ trợ chức năng thận và duy trì cân bằng điện giải trong đời sống hàng ngày, người dân nên áp dụng các biện pháp đã được y học xác lập:

• Uống đủ nước sạch mỗi ngày tùy theo thể trạng và mức độ vận động.
• Giảm lượng muối và thức ăn chế biến sẵn trong khẩu phần để giảm áp lực lọc cho cầu thận.
• Bổ sung rau xanh và trái cây tươi có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm.
• Khi có các triệu chứng bất thường như tiểu buốt, tiểu rắt, phù chân hoặc đau vùng thắt lưng, cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa thận - tiết niệu để thăm khám. Người có bệnh lý nền cần luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào.

Tóm lại, nhĩ cán vàng là một loài thực vật ăn thịt kỳ thú của tự nhiên nhưng lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa nhiễm độc cho sức khỏe con người, đặc biệt là bệnh nhân gan, thận. Hãy luôn tỉnh táo trước các bài thuốc dân gian truyền miệng và lựa chọn cho mình lối sống lành mạnh dựa trên các chứng cứ y học vững chắc.