Dùng thảo dược trị đau nhức xương khớp là thói quen quen thuộc của người dân. Nhiều người xem cây cỏ thiên nhiên lành tính, không gây hại cơ thể. Tuy nhiên, một số loại thảo mộc chứa hoạt chất sinh học mạnh, tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng sai đối tượng.
Quái thảo mềm (tên khoa học Circaea mollis Sieb. & Zucc.) chưa có dữ liệu lâm sàng về độ an toàn trên phụ nữ mang thai và người có bệnh lý đường tiêu hóa. Kinh nghiệm y học dân gian coi đây là vị thuốc có tính hoạt huyết, khu phong, giảm đau sưng khớp [1]. Hiện tại, mọi thử nghiệm khoa học mới dừng lại ở động vật và tế bào [1] [2] [3]. Phụ nữ mang thai và người có cơ địa nhạy cảm không nên tự ý dùng thảo dược này.
Nguồn gốc và đặc điểm sinh học của quái thảo mềm
Quái thảo mềm thuộc chi Circaea, họ Rau dừa nước (Onagraceae) [1] [4]. Nghiên cứu phân loại thực vật ghi nhận chi Circaea có 7 loài phân bố chủ yếu ở Bắc bán cầu [4]. Nhóm này có chung đặc điểm hình thái như mang 2 nhị mọc đối diện lá đài, quả nang không tự mở và có lông móc bám [4].
Trong hệ thống phân loại học, Circaea mollis thuộc cùng nhóm đặc trưng có tuyến mật thò ra ngoài (exserted nectary) với các loài phụ của Circaea lutetiana và Circaea erubescens [4]. Loài này từ lâu được người dân sử dụng trong y học dân gian Trung Quốc và kinh nghiệm chữa bệnh dân tộc Hani để trị đau sưng khớp trong viêm khớp dạng thấp [1] [2].
Vì sao phụ nữ mang thai cần tuyệt đối thận trọng?
Theo y học cổ truyền, quái thảo mềm được dùng để giảm sưng, tán ứ và giảm đau [1]. Các dược liệu có tác dụng hoạt huyết, tiêu sưng thường gây tác động kích thích tuần hoàn máu và nguy cơ co bóp tử cung. Điều này dẫn tới cảnh báo phụ nữ có thai không nên tự ý dùng để tránh nguy cơ xuất huyết hoặc sảy thai.
Về mặt khoa học thực nghiệm, hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính sinh sản nào trên phụ nữ mang thai đối với Circaea mollis. Toàn bộ bằng chứng hiện nay mới thực hiện trên chuột đực, chuột cái không mang thai hoặc tế bào [1] [2] [3]. Do thiếu vắng hoàn toàn thử nghiệm an toàn thai kỳ, phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ có thai không nên sử dụng dược liệu dưới mọi hình thức.
Tác động trên hệ tiêu hóa: Kỳ vọng và rủi ro
Nhiều người tìm đến quái thảo mềm khi gặp vấn đề về đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích tác động của chiết xuất Circaea mollis lên các tế bào ung thư đại trực tràng người trong ống nghiệm [3].
Nghiên cứu tế bào này chỉ ra Circaea mollis gây kích hoạt hiện tượng chết theo chương trình (apoptosis) và làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1/S trên tế bào ung thư đại trực tràng [3]. Tác động này diễn ra chủ yếu thông qua việc ức chế gen tiền ung thư c-Myc, chịu sự điều hòa của protein ribosome RPL5 [3]. Khi loại bỏ RPL5, sự ức chế c-Myc của dược liệu bị đảo ngược [3].
Chiết xuất cũng biểu hiện tác dụng hiệp đồng khi kết hợp cùng hai thuốc hóa trị chuẩn là doxorubicin và 5-fluorouracil trong phòng thí nghiệm [3]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên nuôi cấy tế bào ung thư, chưa phải nghiên cứu trên bệnh nhân [3]. Người mắc bệnh lý dạ dày, viêm ruột hoặc rối loạn tiêu hóa thông thường không nên tự ý dùng nước sắc quái thảo mềm thay thế thuốc điều trị tiêu hóa.
Nghiên cứu thực nghiệm về tác dụng chống viêm, giảm đau
Năm 2018, một nghiên cứu trên động vật gặm nhấm đã đánh giá tác dụng chống viêm khớp của dịch chiết ethanol từ toàn cây Circaea mollis (EEC) [1]. Thử nghiệm dùng 3 mô hình: gây phù tai bằng dimethylbenzene (DMB) ở chuột nhắt, gây đau trên mâm nhiệt ở chuột nhắt và gây viêm khớp bằng chất bổ trợ Freund hoàn toàn (FCA) ở chuột cống [1].
Mức độ nghiêm trọng của viêm khớp được đo qua độ sưng phù, ngưỡng đau, sưng bàn chân, chỉ số viêm khớp, trọng lượng cơ thể, chỉ số lách và chỉ số tuyến ức [1]. Nồng độ các cytokine như TNF-alpha, IL-1beta và IL-10 trong huyết thanh được đo bằng kỹ thuật ELISA, kèm theo soi bệnh học khớp cổ chân [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết EEC ức chế sưng viêm và làm tăng ngưỡng chịu đau do nhiệt ở chuột nhắt [1]. Ở chuột cống bị viêm khớp do FCA, dịch chiết làm giảm sưng bàn chân, giảm chỉ số viêm khớp, hạ chỉ số lách và tuyến ức [1]. Về sinh hóa, EEC làm giảm nồng độ TNF-alpha và IL-1beta, đồng thời làm tăng cytokine chống viêm IL-10 trong huyết thanh chuột [1]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận dịch chiết làm giảm tăng sinh màng hoạt dịch, kiểm soát thâm nhiễm viêm và bảo vệ sụn khớp không bị phá hủy [1]. Phân tích thành phần cho thấy flavonoid và polyphenol đóng góp vào tác dụng này [1].
Tuy kết quả kháng viêm rất khả quan trên động vật, nghiên cứu chưa kiểm tra độc tính trường diễn hoặc liều lượng an toàn trên người.
Tác động trên xương và loãng xương sau mãn kinh
Một nghiên cứu công bố năm 2020 tiếp tục tìm hiểu tác dụng của chiết xuất ethanol quái thảo mềm (EECM) trên bệnh loãng xương sau mãn kinh ở chuột [2]. Phần nghiên cứu ống nghiệm dùng tế bào ung thư vú MCF7 và tiền tạo cốt bào MC3T3-E1 để đánh giá hoạt tính estrogen và tạo xương [2]. Phần nghiên cứu trên cơ thể sống dùng chuột cái trưởng thành chủng C57BL/6 bị cắt bỏ buồng trứng, cho uống EECM với liều 10 mg/kg và 40 mg/kg [2].
Kết quả cho thấy EECM làm tăng hoạt tính alkaline phosphatase và nồng độ chất đánh dấu tạo cốt bào vào ngày thứ 7 của quá trình biệt hóa tiền tạo cốt bào [2]. Trong hệ thống đồng nuôi cấy sơ cấp tạo cốt bào - hủy cốt bào, EECM làm giảm sự biệt hóa hủy cốt bào và giảm tiêu xương [2]. Trên chuột bị cắt buồng trứng, EECM ngăn ngừa sụt giảm mật độ khoáng của xương, phục hồi OSX và Runx2 thông qua con đường truyền tín hiệu BMP2/4, Smad1/5/9 và p38 [2].
Kết quả này mở ra tiềm năng cho quản lý dinh dưỡng bệnh loãng xương ở phụ nữ mãn kinh [2]. Tuy nhiên, liều lượng dùng trong nghiên cứu là liều tinh chế trên chuột thí nghiệm, chưa thể quy đổi trực tiếp sang liều dùng thảo dược thô cho người.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng thảo dược hễ chữa được đau khớp trên súc vật thì người dùng cũng đạt hiệu quả tương tự mà không lo tác dụng phụ. Thực tế, cơ thể người chuyển hóa hoạt chất rất khác so với chuột nhắt hay chuột cống.
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đối với cây quái thảo mềm (Circaea mollis). Các dữ liệu hiện có về tác dụng kháng viêm [1], bảo vệ xương [2], hay kháng tế bào ung thư đại trực tràng [3] đều mới khu trú trong phòng thí nghiệm và trên động vật gặm nhấm. Dược liệu này hoàn toàn chưa được kiểm chứng về mặt độc học sinh sản, dược động học trên người mang thai hay bệnh nhân dạ dày ruột.
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?
Dựa trên nguyên tắc an toàn y khoa và các giới hạn nghiên cứu thực tế, những nhóm đối tượng sau không nên dùng quái thảo mềm:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn trên thai kỳ; tính hoạt huyết tiêu ứ theo kinh nghiệm cổ truyền có thể kích thích tử cung [1].
- Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng, xuất huyết đường tiêu hóa: Chưa có bằng chứng an toàn trên niêm mạc ruột người sống, tránh dùng dịch chiết tự ý [3].
- Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Cơ thể chuyển hóa thuốc kém, dễ ngộ độc nếu thảo mộc chứa độc tố tích lũy chưa rõ.
- Người chuẩn bị phẫu thuật: Do đặc tính hoạt huyết tiêu viêm [1], dùng thảo mộc này có thể làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu quan tâm đến các bài thuốc dân gian từ quái thảo mềm để giảm đau khớp hay hỗ trợ tiêu hóa, người dân cần tuân thủ các bước an toàn sau:
- Thăm khám chuyên khoa: Đau nhức khớp mạn tính hay triệu chứng tiêu hóa bất thường cần được bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc tiêu hóa chẩn đoán nguyên nhân rõ ràng.
- Không tự ý thu hái hay sắc uống: Dược liệu hoang dã dễ nhầm lẫn loài thực vật. Nghiên cứu thực vật cho thấy chi Circaea có nhiều loài và phân loài hình thái gần giống nhau [4].
- Tham khảo ý kiến thầy thuốc: Không dùng chung thảo dược tự chế với các thuốc kháng viêm, hóa trị hay thuốc điều trị nền mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Quái thảo mềm là vị thuốc dân gian có tiềm năng chống viêm khớp [1] và hỗ trợ mật độ xương thực nghiệm [2]. Tuy vậy, phụ nữ mang thai và người có bệnh lý đường tiêu hóa không nên tự ý dùng khi chưa có bằng chứng lâm sàng về độ an toàn. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược mới nào.
