Nhiều phụ nữ thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để cải thiện các vấn đề về nội tiết tố hoặc sức khỏe sinh sản. Quan âm núi (thuộc chi Vitex, thường được biết đến với loài tiêu biểu là Vitex agnus-castus) là một trong những loài thảo mộc quen thuộc trong các bài thuốc dân gian và thực phẩm bảo vệ sức khỏe phụ nữ [1]. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự an toàn cho phụ nữ trong giai đoạn mang thai và cho con bú hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú không nên tự ý dùng quan âm núi. Do các hoạt chất trong chi thảo dược này có tác động trực tiếp đến hoạt động của hệ thống nội tiết tố nữ, trong khi dữ liệu an toàn trên thai kỳ ở người hiện chưa đầy đủ, việc sử dụng có thể dẫn đến những rủi ro khó lường cho sức khỏe mẹ và bé.

Nguồn gốc và ứng dụng thường gặp của thảo dược chi Quan âm

Chi Vitex (thuộc họ Hoa môi Lamiaceae) là một nhóm thực vật phong phú, từ lâu đã được ghi nhận trong nhiều nền y học cổ truyền trên thế giới như Ayurveda, Unani, y học cổ truyền Trung Quốc và Hy Lạp cổ đại [1]. Trong số các loài thuộc chi này, loài Vitex agnus-castus L., Vitex negundo L., Vitex trifolia L., và Vitex peduncularis là những cái tên được sử dụng phổ biến nhất [1].

Thảo dược này thường được thu hái dạng lá, quả khô để sắc nước uống, làm cao dán hoặc bào chế thành các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe [1]. Trong y học dân gian và thương mại hiện đại, các chế phẩm từ chi Vitex chủ yếu được dùng để can thiệp vào các rối loạn sức khỏe ở phụ nữ, đặc biệt là giảm triệu chứng hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS), đau vú chu kỳ, viêm nhiễm hoặc các vấn đề tiêu hóa [1].

Thành phần hóa học và cơ chế tác động lên cơ thể

Theo các phân tích hóa thực vật học, chi Vitex chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao [2, 3]. Trong đó, đáng chú ý nhất là nhóm ecdysteroid và các terpenoid [2]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS/FID) trên các loài thuộc chi Vitex cho thấy sự đa dạng lớn của các hợp chất terpene, đặc biệt là các sesquiterpene vòng 7 cạnh phong phú như bicyclogermacrene, aromadendrane và 5,10-cycloaromadendrane [2].

Các nghiên cứu dược lý ghi nhận rằng dịch chiết từ loài Vitex agnus-castus có nhiều đặc tính như kháng khuẩn, kháng viêm, chống nấm, chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa hoạt động của hệ thần kinh, nội tiết [1]. Cụ thể, các hoạt chất trong cây có khả năng tác động lên trục hạ đồi - tuyến yên, từ đó điều hòa sự bài tiết của các hormone sinh dục nữ [1]. Chính nhờ khả năng này, cây thường được dùng để giảm căng thẳng tiền kinh nguyệt hoặc các rối loạn chu kỳ [1].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì về chi Vitex?

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 đã xem xét toàn diện về thành phần hóa học, thử nghiệm lâm sàng trên người, độc tính và độ an toàn của chi Vitex [1]. Báo cáo ghi nhận rằng chỉ có thông tin rải rác về hoạt tính dược lý trên khoảng 15 loài trong chi này được đánh giá [1].

Đa số các bằng chứng khoa học và bằng sáng chế tập trung vào loài Vitex agnus-castus để điều trị rối loạn vận động và các bệnh lý chủ yếu ảnh hưởng đến phụ nữ [1]. Dù nhiều công trình chứng minh chi Vitex có tác dụng giảm nhẹ triệu chứng tiền kinh nguyệt và kháng viêm, các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn, có đối chứng chặt chẽ về tính an toàn tuyệt đối khi dùng trong thai kỳ của con người vẫn còn rất hạn chế [1].

Ngoài ra, các nghiên cứu về thành phần tinh dầu chi Vitex năm 2017 còn ghi nhận độc tính sinh học của một số loài đối với động vật không xương sống, ví dụ tinh dầu của loài Vitex gardneriana có độc lực diệt ve bét Aceria guerreronis với giá trị nồng độ gây chết 50% (LC50) là 0,85 mg/mL [2]. Điều này cho thấy các chất chuyển hóa trong chi thảo dược này có hoạt tính sinh học mạnh và cần được sử dụng cẩn trọng [2].

Rủi ro tiềm ẩn khi can thiệp nội tiết tố trong thai kỳ

Mang thai là giai đoạn vô cùng nhạy cảm, đòi hỏi sự cân bằng tuyệt đối của các hormone sinh dục để duy trì thai nhi và đảm bảo sự phát triển bình thường của nhau thai. Việc đưa vào cơ thể bất kỳ hợp chất thảo dược nào có khả năng làm thay đổi cân bằng nội tiết tố đều tiềm ẩn nguy cơ [3].

Khi nội tiết tố bị xáo trộn, cơ thể đang phát triển của thai nhi có thể gánh chịu những ảnh hưởng lâu dài [3]. Các đánh giá về độc tính sinh sản chỉ ra rằng việc mất cân bằng hormone trong thai kỳ có thể dẫn đến nguy cơ rối loạn phát triển cơ quan sinh sản, sảy thai hoặc làm chậm sự phát triển của thai nhi [3]. Do chi Vitex có tính chất điều hòa và tác động trực tiếp đến chu kỳ hormone nữ [1], việc sử dụng trong giai đoạn bào thai có thể gây co bóp tử cung bất thường hoặc làm rối loạn tỷ lệ progesterone cần thiết để giữ thai.

Cần lưu ý rõ: Hiện chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng an toàn trên phụ nữ mang thai đối với chi Vitex [1]. Do đó, việc tự ý bổ sung thảo dược này dựa trên thói quen hoặc truyền miệng là một nguy cơ lớn cho thai kỳ.

Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng quan âm núi?

Từ các đặc tính dược lý và giới hạn dữ liệu nghiên cứu, nhóm đối tượng sau đây cần tránh hoặc hết sức thận trọng:

  • Phụ nữ đang mang thai: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại cao, trà hay viên uống chiết xuất từ quan âm núi (Vitex) để tránh nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc rối loạn hormone duy trì thai [1, 2].
  • Phụ nữ đang cho con bú: Các hoạt chất trong cây có thể ảnh hưởng đến quá trình tiết prolactin – hormone chỉ huy sản xuất sữa mẹ, làm giảm sản lượng sữa hoặc đi vào sữa mẹ ảnh hưởng đến trẻ nhỏ [1].
  • Người có khối u nhạy cảm với hormone: Do tác động lên hệ thống nội tiết [1], những người có tiền sử hoặc nguy cơ mắc các bệnh nhạy cảm với hormone sinh dục cần tránh dùng khi chưa có chỉ định y khoa.
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm với các hợp chất làm thay đổi cân bằng nội tiết [3].

Hiểu lầm thường gặp và cách sử dụng đúng

Nhiều người lầm tưởng rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính", từ đó suy diễn phụ nữ mang thai có thể uống trà thảo mộc quan âm núi để an thần, giảm đau mỏi hoặc điều hòa cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm, bởi thảo dược có dược tính mạnh vẫn có thể gây tương tác bất lợi hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến phôi thai [1, 2].

Đối với những người không thuộc nhóm nhạy cảm (không mang thai, không cho con bú) muốn dùng các sản phẩm chiết xuất từ Vitex để cải thiện hội chứng tiền kinh nguyệt [1], cần thực hiện theo các bước an toàn:

  • Tuân thủ hướng dẫn: Chỉ sử dụng các sản phẩm đã được kiểm nghiệm, có nhãn mác rõ ràng và dùng ở lượng vừa phải theo đúng khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc bác sĩ.
  • Không tự ý thu hái: Tránh việc tự hái các loại lá, quả thuộc chi Vitex mọc hoang dã để sắc uống vì hàm lượng tinh dầu và các hoạt chất sesquiterpene có thể chênh lệch rất lớn tùy theo loài và thổ nhưỡng [2].
  • Tham vấn y tế: Nếu đang mắc các bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc nội tiết, cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng.

Quan âm núi và các thảo mộc chi Vitex mang lại nhiều giá trị dược lý hỗ trợ sức khỏe phụ nữ [1]. Tuy nhiên, trong giai đoạn mang thai và cho con bú, bảo vệ an toàn cho mẹ và bé luôn là ưu tiên cao nhất, người dân tuyệt đối không tự ý dùng khi thiếu dữ liệu khoa học rõ ràng.