Ngâm rượu rễ vù hương uống mỗi ngày: Lợi ích hay hại gan?

Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại rễ cây rừng vào rượu trắng để bồi bổ sức khỏe hoặc trị đau nhức xương khớp. Trong đó, rễ vù hương (còn gọi là xá xị) được săn đón bởi mùi thơm nồng nàn đặc trưng và cảm giác ấm bụng sau khi uống. Không ít người giữ thói quen nhâm nhi vài chén rượu ngâm này mỗi ngày vì tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại.

Tuy nhiên, việc uống rượu ngâm rễ vù hương hàng ngày tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với gan. Mùi thơm hấp dẫn của rễ vù hương chủ yếu đến từ các hợp chất thơm tự nhiên, trong đó thành phần đặc thù là safrole. Khi được dung nạp đều đặn cùng cồn, các hợp chất này có thể tích tụ và gây tổn thương tế bào gan nghiêm trọng.

Cơ chế gây độc của hợp chất thơm đối với mô gan

Khi ngâm trong ethanol nồng độ cao, các hợp chất hữu cơ hòa tan trong dầu từ rễ vù hương được chiết xuất tối đa. Đáng chú ý nhất trong nhóm tinh dầu rễ cây này là safrole, một hợp chất thơm bay hơi có hoạt tính sinh học mạnh ^[1]. Khi đi qua đường tiêu hóa, gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các phân tử này.

Bên cạnh gánh nặng chuyển hóa rượu, safrole còn kích thích các chuỗi phản ứng gây viêm và biến đổi tế bào. Ở nồng độ từ 10 microM đến 100 microM, safrole thúc đẩy sự biểu hiện của các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và nitric oxide (NO) trong đại thực bào thông qua con đường truyền tín hiệu NF-kappaB/IkappaB ^[1]. Tình trạng viêm kích hoạt kéo dài khiến tế bào gan bị tổn hại liên tục.

Hơn nữa, tổn thương gan mạn tính kích hoạt các tế bào hình sao ở gan (HSC), khiến chúng chuyển từ trạng thái nghỉ sang dạng nguyên bào sợi cơ tạo xơ ^[2]. Quá trình này dẫn đến việc tổng hợp quá mức chất nền ngoại bào, làm mất dần các giọt lipid dự trữ este retinyl trong gan ^[2]. Hậu quả của tổn thương kéo dài là sự tiến triển không thể đảo ngược từ viêm gan thành xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan ^[2].

Nghiên cứu trên động vật về nguy cơ sinh u từ safrole

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm đánh giá ảnh hưởng lâu dài của safrole trên gan sinh vật sống. Một nghiên cứu mô học năm 1981 trên chuột đực BALB/c đã theo dõi những biến đổi liên tục trong tế bào gan khi tiếp xúc mạn tính với hợp chất này ^[3].

Sau 24 tuần cho chuột phơi nhiễm safrole, các nhà nghiên cứu phát hiện các ổ tế bào gan bị biến đổi enzyme ^[3]. Các ổ này giảm hoạt tính glucose-6-phosphatase (Glc-6-Pase) và succinate dehydrogenase (SDH), đồng thời gia tăng gamma-glutamyl transpeptidase (gamma-Glu-T) ^[3]. Khi tạo tải lượng sắt nhanh trên chuột, các ổ tế bào gan biến đổi do safrole hoàn toàn không tích tụ sắt, khác biệt hoàn toàn với mô gan lành xung quanh ^[3].

Nghiên cứu mô tả tiếp: sau 36, 52 và 75 tuần phơi nhiễm safrole liên tục, các u tuyến tế bào gan (hepatocellular adenomas) xuất hiện rõ rệt ^[3]. Nguy hiểm hơn, ung thư biểu mô tế bào gan (hepatocellular carcinomas - HPC) đã hình thành trên những con chuột phơi nhiễm kéo dài từ 52 đến 75 tuần ^[3]. Một nghiên cứu năm 1979 cũng ghi nhận chuột ăn safrole trong 24 tuần hình thành các ổ tế bào ưa kiềm và ưa acid không bắt sắt, sau đó phát triển thành các tổn thương dạng nhân nốt sau 36 tuần ^[4].

Dù safrole từng được ghi nhận có một số đặc tính thử nghiệm như cải thiện đường huyết ở liều 100 và 200 mg/kg trên chuột đái tháo đường ^[5], độc tính mạn tính trên gan của chất này là lý do lớn khiến nó bị kiểm soát nghiêm ngặt.

Gánh nặng kép từ rượu và độc tố rễ cây

Việc sử dụng rượu làm dung môi ngâm rễ vù hương tạo ra tác động cộng gộp nguy hiểm. Bản thân việc tiêu thụ rượu kéo dài đã là một nguyên nhân phổ biến dẫn đến viêm gan mạn tính, xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan ^[2].

Khi kết hợp rượu với safrole, gan phải làm việc quá tải để khử độc. Rượu phá hủy hàng rào bảo vệ gan, trong khi safrole tạo ra các liên kết safrole-DNA bền vững và làm tăng nồng độ canxi nội bào, thúc đẩy sự nhân lên của các tế bào biến đổi ^[1]. Sự phơi nhiễm đồng thời này làm gia tăng tốc độ hoạt hóa các tế bào hình sao, đẩy nhanh quá trình xơ hóa mô gan ^[2].

Các nghiên cứu cũng lưu ý rằng khi tổn thương gan mạn tính diễn ra, khả năng hấp thu và dự trữ các vi chất thiết yếu như retinoid (vitamin A) bị suy giảm nghiêm trọng do gan giảm tổng hợp các protein vận chuyển như RBP và TTR ^[2]. Tình trạng này làm suy kiệt dinh dưỡng tế bào và tăng nguy cơ ung thư gan ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm thảo mộc

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên đã dùng lâu đời trong dân gian thì không thể chứa chất độc. Thực tế, cây cỏ tự nhiên tổng hợp các hợp chất hữu cơ để tự vệ trước sâu bọ và nấm mốc, nhiều chất trong số đó có độc tính tế bào rất mạnh với động vật có vú. Hương thơm dễ chịu của vù hương không đồng nghĩa với việc nó an toàn để dung nạp vào cơ thể hàng ngày.

Một quan niệm sai lầm khác là ngâm rượu sẽ giúp "trung hòa" hoặc "tiệt trùng" độc tố trong rễ cây. Cồn ethanol không phá hủy được cấu trúc nhân thơm của safrole mà ngược lại còn chiết xuất chất này ra khỏi thớ gỗ tốt hơn, biến rượu thành một dung dịch đậm đặc hợp chất độc hại.

Ngoài ra, việc nhầm lẫn giữa lợi ích thử nghiệm trong phòng thí nghiệm với việc uống rượu thảo dược cũng rất phổ biến. Việc một chất có tiềm năng ức chế men alpha-amylase hay lipase trong ống nghiệm ^[5] hoàn toàn không bù đắp được rủi ro biến đổi gene và hình thành khối u gan đã được chứng minh qua thực nghiệm dài ngày ^[3].

Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu ngâm rễ vù hương?

Người mắc bệnh gan mạn tính như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan phải tuyệt đối tránh xa loại rượu ngâm này. Khi mô gan đã có tổn thương nền, khả năng chịu đựng các chất chuyển hóa độc hại suy giảm rõ rệt, đẩy nhanh nguy cơ tiến triển thành xơ gan mất bù và khối u ác tính ^[2].

Người có tiền sử viêm loét miệng hoặc bệnh nha chu cũng không nên tiếp xúc với các chế phẩm chứa nồng độ safrole cao. Nghiên cứu chỉ ra safrole làm suy giảm chức năng phòng vệ của bạch cầu trung tính, ức chế 50% hoạt tính thực bào ở nồng độ 10 mM và thúc đẩy các tổn thương tiền ung thư biểu mô miệng ^[1].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người lớn tuổi có chức năng chuyển hóa kém không được tự ý dùng rượu ngâm rễ vù hương để chữa bệnh. Sự tích tụ hợp chất lạ có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc làm suy giảm chức năng gan thận nhanh chóng.

Khuyến nghị sử dụng an toàn và bảo vệ lá gan

Nếu bạn đang sở hữu bình rượu ngâm rễ vù hương hoặc các loại rễ cây rừng chưa rõ thành phần, cách an toàn nhất là ngừng ngay việc uống mỗi ngày. Không nên sử dụng rượu ngâm như một loại thức uống bồi bổ trường diễn. Rượu rễ cây chỉ nên dùng xoa bóp ngoài da để giảm đau nhức cơ bắp nếu da không trầy xước.

Khi có các triệu chứng đau mỏi khớp hoặc rối loạn tiêu hóa, người dân cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để khám và dùng thuốc theo đơn chuẩn hóa. Thay vì tin vào những bình rượu thuốc gia truyền không rõ liều lượng, hãy duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân đối và hạn chế tối đa việc đưa cồn vào cơ thể.

Những người từng có thói quen uống rượu ngâm vù hương kéo dài nên chủ động đi kiểm tra men gan, siêu âm gan để đánh giá mức độ tổn thương mô gan kịp thời. Phát hiện sớm các biến đổi xơ hóa sẽ giúp điều chỉnh phác đồ bảo vệ tế bào gan trước khi xuất hiện các khối u ác tính.

Tóm lại, thói quen uống rượu ngâm rễ vù hương mỗi ngày đem lại nguy cơ hại gan vượt xa mọi lợi ích truyền miệng. Mùi thơm đặc trưng của cây chứa safrole - hợp chất đã được chứng minh gây viêm, xơ hóa và hình thành khối u gan trong các nghiên cứu thực nghiệm. Để bảo vệ lá gan, hãy dừng ngay việc uống loại rượu này và tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe.