Ai không nên dùng sâm bố chính? 4 trường hợp cần cẩn thận

Nhiều người truyền tai nhau rằng sâm bố chính là vị thuốc đại bổ, lành tính, có thể dùng ngâm rượu hay sắc nước uống hằng ngày để tăng cường sức khỏe. Không ít gia đình mua củ tươi hoặc phơi khô về nấu canh, hãm trà bồi dưỡng cho người già, người ốm dậy với niềm tin thảo dược tự nhiên thì không gây hại. Tuy nhiên, bất kỳ vị thuốc nào, dù quý đến đâu, cũng có tính vị, quy kinh và chống chỉ định riêng.

Nếu sử dụng sai đối tượng, sâm bố chính không những không bồi bổ cơ thể mà còn gây ra tình trạng đầy bụng, trướng hơi, tiêu chảy kéo dài hoặc tương tác bất lợi với thuốc điều trị. Đặc biệt, người có thể trạng tỳ vị hư hàn, bệnh nhân tiêu chảy mạn tính, người chuẩn bị phẫu thuật và người có cơ địa nhạy cảm cần hết sức thận trọng khi tiếp cận loại dược liệu này.

Bản chất của sâm bố chính dưới góc nhìn khoa học và y học cổ truyền

Sâm bố chính có tên khoa học là Abelmoschus sagittifolius, thuộc họ Bông (Malvaceae) ^[1], ^[2]. Trước đây, loài cây này từng được xếp vào chi Hibiscus, nhưng các phân loại thực vật học hiện đại đã xếp sang chi Abelmoschus ^[2]. Nghiên cứu di truyền học cho thấy Abelmoschus sagittifolius có quan hệ họ hàng rất gần gũi với cây đậu bắp (Abelmoschus esculentus) ^[1]. Chính mối liên hệ thực vật học này giải thích tại sao rễ củ sâm bố chính lại chứa một hàm lượng chất nhầy đặc trưng tương tự như quả đậu bắp.

Trong y học cổ truyền, củ sâm bố chính có vị ngọt, nhạt, tính mát (hàn lương), quy vào kinh phế và tỳ. Dược liệu này thường được ứng dụng để dưỡng âm, thanh nhiệt, sinh tân dịch, chỉ khái. Nhiều tài liệu y học dân gian ghi nhận củ cây được dùng hỗ trợ trị ho, lao phổi, táo bón, suy nhược thần kinh, mụn nhọt, đau đầu, đau lưng mỏi gối hay đau vùng thắt lưng ^[2].

Về mặt hóa học thực vật hiện đại, các nhà khoa học đã phân lập được hợp chất sesquiterpenoid mang tên abelsaginol từ sâm bố chính ^[2]. Hoạt chất này thể hiện khả năng dọn gốc tự do rất mạnh trong môi trường nước ở điều kiện pH sinh lý 7,4 với hằng số tốc độ phản ứng koverall đạt 9,00 x 10^6 M^-1 s^-1, vượt trội hơn cả các chất chống oxy hóa đối chứng phổ biến như Trolox hay butylated hydroxytoluene ^[2]. Điều này cho thấy tiềm năng chống oxy hóa tự nhiên của loài cây này ^[2].

Tuy nhiên, bên cạnh các hoạt chất sinh học quý giá, hàm lượng chất nhầy dồi dào trong rễ củ lại tạo nên tính chất dính nhớt, trơn nê trệ đối với hệ thống tiêu hóa. Tính nê trệ này chính là con dao hai lưỡi: có lợi cho người táo bón, phế âm hư nóng trong, nhưng lại là mối nguy hại lớn cho những người có hệ tiêu hóa yếu, bụng dạ hàn lạnh.

Cơ chế gây nê trệ: Vì sao chất nhầy lại trở thành gánh nặng tiêu hóa?

Chất nhầy tự nhiên trong sâm bố chính là các phức hợp polysaccharide có khả năng giữ nước, tạo dung dịch keo dính khi gặp dịch tiêu hóa. Khi đi vào dạ dày và ruột, lớp dịch nhầy nhớt này bao phủ niêm mạc ống tiêu hóa.

Đối với người khỏe mạnh hoặc người có chứng táo bón, lớp nhầy này giúp nhuận tràng, làm mềm phân và bảo vệ niêm mạc ruột. Thế nhưng, đối với những người có chức năng chuyển hóa, vận hóa thức ăn vốn đã suy yếu, lớp chất nhầy này tạo ra rào cản cản trở sự tiếp xúc của men tiêu hóa với thức ăn.

Quá trình co bóp, nhũ hóa và hấp thu dinh dưỡng bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng mà Đông y gọi là "nê trệ" hay "đình trệ thấp trệ". Thức ăn tồn đọng lâu trong lòng ruột bị lên men sinh khí, gây ậm ạch khó tiêu. Hơn nữa, tính mát hàn lương của sâm bố chính khi kết hợp với chất nhầy dính nhớt sẽ làm suy giảm chức năng làm ấm và chuyển hóa của tỳ vị, khiến tình trạng ứ trệ trở nên trầm trọng hơn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần và đặc tính của loài cây này?

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại tập trung phân tích sâu vào cấu trúc di truyền và thành phần hóa học của cây sâm bố chính để xác định giá trị cũng như vị trí của nó trong bảng phân loại thực vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của ba loài Abelmoschus moschatus, Abelmoschus manihot và Abelmoschus sagittifolius nhằm so sánh cấu trúc bộ gen và phân tích quan hệ di truyền trong họ Malvaceae ^[1]. Kết quả chỉ ra các vùng ranh giới lặp đảo ngược (IR) có nhiều biến đổi nucleotide giữa các loài có quan hệ gần gũi ^[1]. Các gen rpl16, ndhF và ycf1 cho thấy kích thước đoạn khác nhau tại các ranh giới IR, trong đó ranh giới IRb/SSC bị cắt ngang bởi gen ndhF (ngoại trừ ở loài đậu bắp A. esculentus) ^[1]. Nghiên cứu xác nhận mối quan hệ di truyền rất gần gũi giữa sâm bố chính (A. sagittifolius) với A. moschatus và A. manihot, đồng thời cùng thuộc nhóm có quan hệ thân thuộc với A. esculentus ^[1]. Ngoài ra, các vi vệ tinh đơn nucleotide (SSRs) của sâm bố chính có kích thước từ 8 đến 18 nucleotide, chứng minh đặc tính bảo tồn và tiến hóa độc lập của chi thực vật chứa nhiều chất nhầy này ^[1].

Ở góc độ hóa học, nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân lập thành công hợp chất abelsaginol từ rễ sâm bố chính và tiến hành kiểm tra hoạt tính dọn gốc tự do ^[2]. Trong các dung môi hữu cơ như pentyl ethanoate và dimethyl sulfoxide, abelsaginol chỉ thể hiện hoạt tính dọn gốc hydroperoxyl (HOO) yếu với hằng số tốc độ phản ứng koverall xấp xỉ 10^2 M^-1 s^-1 ^[2]. Trái lại, trong môi trường nước ở pH 7,40, hợp chất này phản ứng dọn gốc HOO cực mạnh nhờ cơ chế chuyển giao điện tử đơn của trạng thái anion ^[2]. Tính toán lý thuyết cũng chỉ ra abelsaginol có hoạt tính từ tốt đến trung bình đối với các gốc CH3O, CH3OO, CCl3OO, NO2 và SO4^- với các giá trị hằng số kf dao động từ 4,00 x 10^3 đến 1,52 x 10^7 M^-1 s^-1 ^[2]. Tuy nhiên, hoạt tính của nó lại thấp hơn đáng kể đối với các gốc tự do khác như HO, CCl3O, NO, O2^- và N3 trong điều kiện nghiên cứu ^[2].

Các phát hiện thực nghiệm này xác nhận sâm bố chính là dược liệu chứa hoạt chất sinh học chống oxy hóa thực sự ^[2]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu hiện tại chủ yếu là thí nghiệm hóa lý invitro và phân tích bộ gen, chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về liều lượng an toàn tuyệt đối hay tương tác thuốc phức tạp. Do đó, việc ứng dụng trên lâm sàng vẫn cần dựa trên nguyên tắc thận trọng của y học cổ truyền.

4 trường hợp cần cẩn thận, không nên tùy tiện dùng sâm bố chính

Dựa trên đặc tính dược lý thực vật học giàu chất nhầy và tính hàn lương, 4 nhóm người sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng sâm bố chính:

Thứ nhất, người có thể trạng tỳ vị hư hàn. Những người này thường có biểu hiện chân tay lạnh, sợ lạnh, bụng dạ yếu, hay bị đầy hơi sau khi ăn, ăn các đồ tươi sống hoặc đồ mát lạnh là đau bụng. Do sâm bố chính có tính mát và nhiều chất nhầy gây trệ khí, người tỳ vị hư hàn nếu uống nước sắc hoặc dùng củ tươi nấu canh sẽ khiến tỳ vị càng thêm hàn, dịch vị giảm tiết, gây cảm giác ậm ạch, buồn nôn, chán ăn rõ rệt.

Thứ hai, người mắc chứng tiêu chảy mạn tính, đại tiện phân lỏng nát. Y học dân gian dùng sâm bố chính trị chứng táo bón nhờ tính chất nhuận tràng của khối chất nhầy ^[2]. Nhưng đối với người đang bị tiêu chảy hoặc viêm đại tràng thể lỏng, ruột co bóp bất thường, lớp dịch nhầy của dược liệu không thể hấp thu trọn vẹn mà còn kéo thêm dịch thể vào lòng ruột, khiến tình trạng đi ngoài phân sống, phân lỏng ngày càng nghiêm trọng hơn.

Thứ ba, người chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc đang hồi phục sau phẫu thuật đường tiêu hóa. Trước khi phẫu thuật, dạ dày và ruột cần được làm sạch, hoạt động co bóp và tưới máu đường ruột phải ổn định. Tính chất nê trệ của chất nhầy từ sâm bố chính có thể gây tích tụ dịch và bã trong ruột, làm chậm quá trình rỗng dạ dày, gia tăng nguy cơ trào ngược khi gây mê. Hơn nữa, lớp nhầy dày đặc có thể cản trở sự hấp thu của các loại thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau cần thiết trong giai đoạn tiền phẫu và hậu phẫu.

Thứ tư, người đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị đặc hiệu hoặc phụ nữ mang thai. Lớp polysaccharide nhớt của sâm bố chính khi vào ống tiêu hóa có khả năng bao bọc phân tử thuốc hoặc làm chậm quá trình rã và hòa tan của viên thuốc, từ đó làm giảm sinh khả dụng của các thuốc điều trị tim mạch, tiểu đường, huyết áp. Đối với phụ nữ mang thai, thể trạng có nhiều biến đổi nhạy cảm, việc tự ý dùng dược liệu có tính hàn trệ dễ gây rối loạn tiêu hóa, ảnh hưởng tới việc hấp thu dinh dưỡng nuôi thai nhi.

Những hiểu lầm tai hại khi coi sâm bố chính là "thuốc bổ vô hại"

Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "sâm thì ai uống cũng khỏe". Tên gọi có chữ "sâm" khiến nhiều người đánh đồng sâm bố chính với nhân sâm hay các vị thuốc bổ khí đại nhiệt khác. Thực tế, sâm bố chính có tính hàn lương, thiên về dưỡng âm thanh nhiệt chứ không phải thuốc bổ dương hay bổ khí thuần túy. Người bị kiệt sức do nhiễm lạnh, cảm lạnh nếu dùng sâm bố chính sẽ khiến bệnh nặng thêm.

Hiểu lầm thứ hai là việc ngâm rượu sâm bố chính tươi để uống hằng ngày. Củ tươi chứa hàm lượng nước và chất nhầy rất cao. Nếu không sơ chế kỹ, chất nhầy hòa vào rượu sẽ làm rượu bị nhớt, dễ biến tính và làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và dạ dày. Uống rượu ngâm sâm bố chính khi đang bị lạnh bụng hay rối loạn tiêu hóa sẽ làm các triệu chứng tiêu chảy bùng phát dữ dội.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng sâm bố chính thay thế hoàn toàn cho bữa ăn phụ để giảm cân hoặc thanh lọc cơ thể. Mặc dù rễ củ chứa các sesquiterpenoid chống oxy hóa tốt trong nước ^[2], việc tiêu thụ lượng lớn chất nhầy mà không có chế độ dinh dưỡng cân đối sẽ gây đầy trướng, rối loạn hấp thu vi chất, dẫn tới suy kiệt thể lực.

Hướng dẫn chế biến và dùng sâm bố chính an toàn trong đời sống

Để phát huy lợi ích bồi bổ mà hạn chế tối đa tính nê trệ gây hại, khâu sơ chế và phối ngũ dược liệu đóng vai trò quyết định.

Về cách bào chế, y học cổ truyền thường áp dụng kỹ thuật sao gừng (gừng tươi giã nát lấy nước tẩm vào lát sâm bố chính rồi sao vàng trên chảo). Vị cay nóng và tính ấm của gừng (sinh khương) có tác dụng ôn trung tán hàn, làm giảm bớt tính hàn lương của sâm bố chính. Quá trình sao nhiệt cũng giúp làm biến tính một phần cấu trúc sợi nhầy nê trệ, giúp đường ruột dễ hấp thu và tiêu hóa hơn.

Về liều lượng, người bình thường chỉ nên dùng từ 10 đến 20 gram dược liệu khô mỗi ngày (hoặc tương đương 30 - 50 gram củ tươi), chia làm các đợt ngắn ngày, không nên uống liên tục kéo dài nhiều tháng liền. Khi sắc thuốc, nên phối hợp với các vị thuốc hành khí, kiện tỳ như trần bì (vỏ quýt), bạch truật, cam thảo để giúp tỳ vị vận hóa tốt hơn, tránh tích trệ.

Thời điểm dùng tốt nhất là sau bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ khi bụng không quá no cũng không quá đói. Tránh uống nước sắc sâm bố chính vào buổi tối trước khi đi ngủ vì tính mát và chất nhầy dễ gây nặng bụng, đầy hơi khó ngủ. Nếu đang phải uống các thuốc tây y điều trị bệnh nền, cần uống sâm bố chính cách xa thời điểm uống thuốc ít nhất 2 giờ đồng hồ để không cản trở sự hấp thu thuốc.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe người dùng

Sâm bố chính là một nguồn dược liệu quý bản địa với những hợp chất chống oxy hóa tự nhiên giàu tiềm năng sinh học ^[2]. Tuy nhiên, dược liệu chỉ phát huy giá trị trị liệu khi được dùng đúng người, đúng bệnh và đúng thời điểm.

Người dân không nên tự ý dùng sâm bố chính theo lời mách bảo truyền miệng khi chưa rõ thể trạng của bản thân. Những ai có bệnh nền tiêu hóa, tim mạch hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền để được đánh giá cẩn trọng, đảm bảo sức khỏe an toàn và hiệu quả bền vững.