Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo dược tự nhiên bồi bổ sức khỏe hoặc trị bệnh tại nhà vì nghĩ rằng cây cỏ luôn lành tính. Trong đó, tam thất nam là vị thuốc dân gian quen thuộc, thường được truyền tai dùng để chữa đau nhức, bầm tím, cải thiện tuần hoàn máu. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này có an toàn cho tất cả mọi người hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Do đặc tính tác động mạnh lên huyết mạch, tam thất nam tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng cho một số nhóm người có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là phụ nữ mang thai và người gặp vấn đề về đông máu.
Cơ chế tác động của tam thất nam lên hệ mạch
Tam thất nam (tên khoa học là Stahlianthus involucratus) từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền với công dụng hoạt huyết, tán ứ, chỉ huyết và tiêu thũng [1]. Thân rễ của cây là bộ phận chứa nhiều hoạt chất sinh học, trong đó tinh dầu chiết xuất từ thân rễ được xem là thành phần tác dụng chính [1].
Nghiên cứu hiện đại công bố năm 2025 chỉ ra rằng tinh dầu tam thất nam tác động trực tiếp đến hệ thống tế bào nội mô mạch máu và tình trạng xơ vữa thông qua kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2 [1]. Các tác động này giúp cải thiện lưu thông máu và điều hòa mạch máu [1]. Tuy nhiên, chính đặc tính kích thích tuần hoàn, làm tan huyết ứ lại biến dược liệu này thành mối đe dọa với những người đang cần duy trì cơ chế đông cầm máu tự nhiên.
Nghiên cứu nói gì về rủi ro chảy máu và biến cố thai kỳ
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người dùng tam thất nam ở phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân có rối loạn đông máu. Dữ liệu thực nghiệm công bố năm 2025 mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột và tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) nhằm đánh giá tác dụng chống xơ vữa mạch máu [1]. Trong thí nghiệm in vivo, tinh dầu thân rễ tam thất nam làm giảm thể tích mảng bám ở mạch máu chuột bị xơ vữa [1]. Ở cấp độ tế bào, tinh dầu này làm giảm lão hóa, giảm tế bào chết theo chương trình và giảm các gốc oxy hóa tự do thông qua trục Nrf2/Keap1 [1].
Mặc dù có lợi ích trên mạch máu ở quy mô thí nghiệm tế bào và động vật, việc tác động mạnh lên lưu thông tuần hoàn và thành mạch lại đặt ra cảnh báo lớn. Trong y khoa, bất kỳ yếu tố nào làm biến đổi tuần hoàn hay can thiệp vào quá trình đông máu đều gây ra những rủi ro thai kỳ nghiêm trọng. Điển hình, nghiên cứu năm 2023 trên 129 thai phụ cần dùng liệu pháp chống đông dự phòng huyết khối ghi nhận tỷ lệ biến cố chảy máu là 7,1% ở nhóm nguy cơ trung bình và 8,5% ở nhóm nguy cơ cao, trong đó có 3,1% gặp biến cố chảy máu lớn [2]. Tương tự, một nghiên cứu tổng quan năm 2024 về thuốc chống đông heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH) trên thai phụ tiền sản giật ghi nhận nhiều ca tai biến băng huyết nghiêm trọng từ tử cung hoặc ổ bụng [3].
Bốn nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng với tam thất nam
Dựa trên các đặc tính dược lý thực nghiệm và bằng chứng lâm sàng về rủi ro xuất huyết, có 4 nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng tam thất nam:
1. Phụ nữ đang mang thai
Đây là nhóm nhạy cảm nhất trước các hoạt chất có tính hoạt huyết, trục ứ dịch. Khi có tình trạng xuất huyết xảy ra trong buồng tử cung, hậu quả thường rất nặng nề. Theo một tổng quan hệ thống năm 2014, tình trạng chảy máu âm đạo đi kèm khối máu tụ trong tử cung làm gia tăng đáng kể nguy cơ sinh non (26,6% so với 7,0% ở nhóm không chảy máu), và thời gian chảy máu kéo dài trên 14 ngày làm tăng nguy cơ sảy thai lẫn sinh non [4]. Nghiên cứu năm 2022 cũng xác định tiền sử chảy máu âm đạo trong thai kỳ sớm là yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng nguy cơ nhau cài răng lược lên gấp 5,336 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,874 - 15,197) [5]. Ngoài ra, xuất huyết dưới màng ối hoặc các bất thường mạch máu não khi mang thai đều dẫn tới những biến cố nguy kịch cho cả mẹ và thai nhi [3, 4, 6].
2. Người có rối loạn đông máu hoặc giảm tiểu cầu
Do đặc tính thúc đẩy lưu thông máu và phân tán huyết tụ [1], tam thất nam có thể cản trở quá trình tạo cục máu đông sinh lý. Người mắc chứng khó đông, người suy tủy xương, hoặc người bị giảm số lượng tiểu cầu nếu dùng dược liệu hoạt huyết có thể khiến các vết bầm lan rộng hoặc chảy máu không cầm. Tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng gây giảm tiểu cầu kết hợp xuất huyết có thể dẫn tới tích tụ thể tích máu lớn trong các mô, đe dọa trực tiếp tính mạng [6].
3. Người đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu
Các loại thuốc Tây y can thiệp vào cơ chế đông máu vốn đã tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nội khoa [1, 2]. Nếu người bệnh tự ý dùng thêm dược liệu có hoạt tính tác động mạch máu và tuần hoàn như tam thất nam [1], nguy cơ tương tác thuốc đẩy cao biến cố chảy máu tiêu hóa, xuất huyết dưới da, hoặc băng huyết sau sinh [3].
4. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có dị dạng mạch máu chưa ổn định
Các can thiệp phẫu thuật đòi hỏi khả năng cầm máu tại chỗ tuyệt đối ổn định [3]. Việc sử dụng thảo dược thúc đẩy tuần hoàn có thể làm tăng lượng máu mất trong mổ. Đồng thời, những bệnh nhân có tổn thương mạch máu thực thể như dị dạng động tĩnh mạch não (AVM) vốn dĩ đối mặt với nguy cơ vỡ mạch và xuất huyết não [4, 6], hoàn toàn không phù hợp với các chất kích thích tuần hoàn mạnh khi chưa có chỉ định chuyên khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tam thất nam
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tam thất nam với tam thất bắc. Tam thất bắc (thuộc chi Panax) và tam thất nam (chi Stahlianthus) là hai loài hoàn toàn khác nhau về thành phần hoạt chất lẫn công năng cụ thể. Người dân thường nghe danh "tam thất" liền mua về uống bồi bổ mà không phân biệt rõ nguồn gốc thảo dược.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên dùng bao nhiêu cũng an toàn. Thực tế, ngay cả các tinh dầu chiết xuất từ thân rễ cây cũng tác động sâu đến biểu hiện protein nội bào và chức năng màng ty thể tế bào [1]. Bất cứ chất nào có khả năng tạo chuyển biến sinh học trên cơ thể sống đều mang lại tác dụng phụ nếu dùng sai đối tượng.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người bình thường nếu dùng tam thất nam theo kinh nghiệm dân gian để cải thiện tuần hoàn cần dùng lượng vừa phải, không lạm dụng kéo dài. Tuyệt đối không tự ý sắc thuốc đặc hoặc uống các dạng tinh chất, tinh dầu khi chưa có tư vấn chuyên môn.
Trước khi phẫu thuật, nhổ răng hoặc khi đang điều trị bệnh lý tim mạch, người bệnh bắt buộc phải thông báo với bác sĩ về mọi loại cây thuốc nam đang sử dụng. Nếu phát hiện các dấu hiệu chảy máu bất thường như rong kinh, chảy máu chân răng liên tục, đại tiện phân đen, cần ngừng ngay dược liệu và đến bệnh viện kiểm tra.
Dù tam thất nam cho thấy tiềm năng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng về xơ vữa mạch máu [1], người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo. Tính chất hoạt huyết trục ứ là con dao hai lưỡi, có thể gây hại nghiêm trọng cho phụ nữ mang thai và người rối loạn đông máu. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể để bảo vệ an toàn cho chính mình.
