Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ hoặc hỗ trợ trị bệnh vì nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính. Thảo đậu khấu bắc (tên khoa học Alpinia zerumbet) cũng là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Đông Á [1]. Tuy nhiên, dược liệu này có thực sự an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù có lịch sử sử dụng lâu đời, thảo đậu khấu bắc hiện vẫn thiếu các dữ liệu lâm sàng rõ ràng về tính an toàn, tác dụng phụ và chống chỉ định [2]. Do đó, phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp và bệnh nhân sắp phẫu thuật cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.
Bối cảnh và sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng
Thảo đậu khấu bắc thuộc chi Alpinia, họ Gừng (Zingiberaceae), từ lâu đã được người dân vùng Đông Á sử dụng làm thực phẩm và bài thuốc dân gian [1]. Loài cây này cũng được chú ý tại vùng Okinawa, Nhật Bản, nơi người dân sống thọ với chế độ ăn truyền thống [2]. Trong chế độ ăn tổng thể tại đây, xét nghiệm máu cho thấy các chỉ số men gan alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) của những người siêu thọ ở mức bình thường [2].
Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo rằng dữ liệu lâm sàng về hiệu quả và rủi ro của loại cây này vẫn còn rất hạn chế [2]. Một tổng quan công bố năm 2018 chỉ ra rằng, ngoài các ghi nhận về việc dùng theo kinh nghiệm dân gian, các công bố trên các tạp chí bình duyệt uy tín chưa cung cấp đủ dữ liệu về hiệu lực, tác dụng phụ hay chống chỉ định cụ thể của thảo đậu khấu bắc [2]. Vì vậy, việc sản xuất hoặc dùng thảo đậu khấu bắc dạng thực phẩm bổ sung khi chưa có hướng dẫn kiểm soát nghiêm ngặt là điều không được khuyến khích [2].
Cơ chế tác động và thành phần hoạt chất
Để hiểu rõ tại sao cần thận trọng, chúng ta cần nhìn vào các thành phần sinh học có trong thảo đậu khấu bắc. Các nghiên cứu hóa thực vật và thí nghiệm cơ bản đã phân lập được nhiều hợp chất từ loài cây này [5, 8].
Một nghiên cứu năm 2015 mô tả quy trình phân lập chất dihydro-5,6-dehydrokavain (DDK) từ lá cây Alpinia zerumbet [3]. Lá cây được đun trong nước sôi từ 2 đến 3 giờ, sau đó chiết xuất với dung môi hữu cơ để thu hồi DDK dạng chất rắn màu vàng và kết tinh ở 8 độ C [3]. Hợp chất này là một dạng kavalactone, tương tự các chất có trong cây kava [3]. Các chất nhóm kavalactone khi đi vào cơ thể có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh hoặc trương lực mạch máu, đòi hỏi sự thận trọng lớn trên các đối tượng nhạy cảm.
Bên cạnh đó, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2021 đã xác định các hợp chất proanthocyanidins (PACs) chiết xuất từ Alpinia zerumbet có khả năng bất hoạt virus [1]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào cho thấy PACs nồng độ 0,1 mg/ml làm giảm hiệu giá của virus cúm A và virus gây dịch tiêu chảy ở lợn (PEDV) hơn 3 log theo cách phụ thuộc liều lượng [1]. Những tác động sinh học mạnh mẽ ở cấp độ tế bào này cho thấy các hoạt chất trong cây có dược tính cao, không nên xem như một loại rau cỏ thông thường.
3 nhóm người cần lưu ý và thận trọng khi dùng
Dù thảo đậu khấu bắc được dùng làm trà hay bài thuốc dân gian, 3 nhóm đối tượng dưới đây cần hết sức lưu ý:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của thảo đậu khấu bắc trên phụ nữ có thai [2]. Việc thiếu dữ liệu về độc tính với thai nhi đồng nghĩa với việc không thể xác định liệu các hoạt chất trong cây có gây co bóp tử cung hay dị tật bẩm sinh hay không [2]. Trong y học, các thuốc hay thảo dược chưa rõ hồ sơ an toàn thai kỳ đều được khuyến cáo tránh sử dụng [2].
Thứ hai là người có tiền sử huyết áp thấp. Các họ thảo dược thuộc họ Gừng và các hợp chất nhóm kavalactone như DDK phân lập từ lá cây có thể tác động đến tuần hoàn [3]. Khi chưa có dữ liệu kiểm chứng liều lượng rõ ràng trên người, người có huyết áp thấp dùng các chiết xuất đậm đặc có nguy cơ bị chóng mặt hoặc hạ huyết áp quá mức [2].
Thứ ba là bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật. Trong các sách dược thảo chuẩn, họ Gừng (Zingiberaceae) nói chung thường đi kèm các cảnh báo và chống chỉ định cần lưu tâm trong thực phẩm và đồ uống [2]. Việc can thiệp phẫu thuật đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ về đông máu và huyết áp; việc dung nạp một dược liệu chưa rõ tương tác thuốc hay tác dụng phụ có thể làm tăng rủi ro trong và sau mổ [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về liều dùng và sản phẩm trên thị trường?
Các tài liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng thị trường thảo dược thương mại vẫn còn đi trước bằng chứng khoa học [2].
Theo ghi nhận từ nghiên cứu năm 2018, trên thị trường internet có sản phẩm thực phẩm chức năng chứa thành phần từ lá Alpinia zerumbet với liều đề xuất dùng hàng ngày là 2 viên nang, mỗi viên chứa 250 mg chiết xuất [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những khuyến cáo liều lượng này chưa được chứng minh đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ [2]. Mức độ quản lý lỏng lẻo đối với các sản phẩm bổ sung này không đủ để bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng [2].
Sách chuyên khảo về thuốc thảo dược của Barnes và cộng sự (2007) khi bàn về họ Gừng đã ghi nhận gừng (Zingiber officinale) được Hội đồng Châu Âu xếp vào nguồn hương liệu thực phẩm tự nhiên nhóm N2, cho phép thêm vào thực phẩm với lượng nhỏ, kèm theo một số cảnh báo và chống chỉ định [2]. Tuy nhiên, liệu các giới hạn và cảnh báo này có áp dụng nguyên vẹn cho thảo đậu khấu bắc (Alpinia zerumbet) hay không thì giới khoa học vẫn chưa thể xác định [2]. Do đó, việc tự ý dùng liều cao từ thực phẩm bổ sung là hành vi tiềm ẩn rủi ro [2].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược sống lâu thì luôn lành tính". Nhiều người cho rằng người dân Okinawa dùng thảo đậu khấu bắc và có tuổi thọ cao thì ai uống cũng tốt [2]. Dù người siêu thọ ở Okinawa có men gan AST và ALT bình thường, đây là kết quả của lối sống và toàn bộ chế độ ăn tổng thể, không thể quy hoàn toàn lợi ích cho một loại cây duy nhất [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng diệt virus trong ống nghiệm với công dụng trị bệnh trên người. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy nồng độ 0,1 mg/ml PACs từ thảo đậu khấu bắc có thể ức chế virus cúm A trên đĩa nuôi cấy tế bào [1]. Đây là thí nghiệm tiền lâm sàng trực tiếp trên virus và tế bào, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống trà hay chiết xuất cây này sẽ chữa được bệnh cúm hay nhiễm virus ở người [1].
Cách tiếp cận an toàn trong đời sống
Nếu thảo đậu khấu bắc được dùng như một nét văn hóa ẩm thực truyền thống với lượng nhỏ làm gia vị, nguy cơ nhiễm độc cấp tính là rất thấp dựa trên lịch sử dùng lâu đời [2]. Tuy nhiên, tuyệt đối không nên xem đây là thần dược để dùng thường xuyên với liều lượng lớn [2].
Người tiêu dùng không nên tự ý mua các loại viên nang chiết xuất đậm đặc (chẳng hạn như loại chứa 250 mg/viên) khi chưa có tư vấn từ bác sĩ [2]. Nếu bạn đang có bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị mạn tính hoặc chuẩn bị thực hiện phẫu thuật, hãy luôn thông báo với bác sĩ về tất cả các loại trà thảo mộc hay thảo dược mà bạn đang sử dụng [2].
Tóm lại, thảo đậu khấu bắc là một dược liệu có tiềm năng và lịch sử sử dụng thú vị, nhưng bằng chứng khoa học hiện đại về độ an toàn vẫn còn nhiều khoảng trống [2]. Đối với phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp hoặc người sắp phẫu thuật, giải pháp khôn ngoan nhất là tạm thời tránh sử dụng để bảo vệ sức khỏe bản thân.
