Băn khoăn về dược liệu và nguy cơ bã thức ăn dạ dày

Nhiều người có thói quen sử dụng thị đế (tai hồng, đài quả của cây hồng thuộc chi Diospyros) hoặc các sản phẩm từ quả hồng để hỗ trợ tiêu hóa theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, không ít trường hợp ghi nhận tình trạng tắc nghẽn tiêu hóa nghiêm trọng sau khi dùng các sản phẩm có nguồn gốc từ loại cây này.

Câu trả lời trực tiếp: Người có bệnh lý đường tiêu hóa, đặc biệt là người giảm nhu động ruột, có tiền sử phẫu thuật dạ dày hoặc đang có vết loét tiêu hóa, không nên tự ý dùng thị đế và các chế phẩm từ cây hồng. Các hoạt chất trong nhóm thực vật này có thể kết tủa tạo thành khối bã dị vật dạ dày (diospyrobezoar), gây biến chứng tắc ruột và thủng tạng rất nguy hiểm [1], [2].

Cơ chế tạo khối bã dị vật dạ dày diễn ra thế nào?

Bã dị vật đường tiêu hóa (bezoar) là những khối vật chất cứng, không tiêu hóa được, đọng lại trong lòng ống tiêu hóa [2], [3]. Tỷ lệ gặp tình trạng này trong dân số chung khá hiếm, ước tính dưới 1% [2]. Trong các dạng bezoar, bã thực vật (phytobezoar) là nhóm phổ biến nhất [2], [4].

Khối phytobezoar hình thành từ các sợi xơ thực vật mà cơ thể người không thể tiêu hóa, chẳng hạn như cellulose, hemicellulose, lignin và chất tannin có nhiều trong thực vật [2]. Khi đi vào môi trường dạ dày, chất tannin từ các loài thuộc chi hồng (Diospyros) kết tụ cùng với chất xơ không hòa tan tạo thành khối bã đặc thù gọi là diospyrobezoar [2], [3]. Khối này đặc biệt rắn chắc, rất khó nghiền nhỏ tự nhiên và trôi nổi tự do trong lòng dạ dày hoặc di chuyển xuống ruột non gây bít tắc đường ống tiêu hóa [1], [3].

Bằng chứng khoa học: Các báo cáo ca bệnh và nghiên cứu thực tế

Khoa học ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng liên quan trực tiếp đến việc tiêu thụ thực vật thuộc chi Diospyros gây hình thành khối bã lớn:

Năm 2023, một báo cáo ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 76 tuổi xuất hiện 3 khối bã dị vật lớn trong dạ dày kèm vết loét ở góc bờ cong nhỏ [1]. Chụp cắt lớp vi tính và nội soi phát hiện các khối bã màu nâu, mật độ chắc; các phương pháp điều trị nội khoa và nội soi tán bã đều thất bại [1]. Bệnh nhân phải phẫu thuật nội soi mở dạ dày để lấy ra 3 khối bã với kích thước lần lượt là 115 x 55 x 50 mm (nặng 140 g), 55 x 45 x 35 mm (nặng 70 g) và 50 x 40 x 35 mm (nặng 60 g) [1]. Sau phẫu thuật, bệnh nhân hồi phục và xuất viện vào ngày thứ 8 [1].

Năm 2012, một báo cáo khác ghi nhận bệnh nhân nam mắc đái tháo đường có tiền sử phẫu thuật cắt bán phần dạ dày Billroth II và cắt dây thần kinh phế vị cách đó 14 năm [2]. Bệnh nhân bị đau bụng 5 ngày sau khi ăn lượng lớn hồng [2]. Kết quả mở bụng cấp cứu cho thấy khối bã diospyrobezoar mắc kẹt cách van hồi manh tràng 15 cm, gây tắc ruột non kèm thủng ruột và viêm phúc mạc khu trú [2]. Bác sĩ phải cắt đoạn ruột hoại tử, bệnh nhân phục hồi sau phẫu thuật và xuất viện vào ngày thứ 6 [2].

Năm 2012, nghiên cứu hồi cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ theo dõi 13 bệnh nhân nhập viện từ tháng 8/2008 đến tháng 8/2011 do bã thực vật sau khi ăn Diospyros lotus [5]. Trong nhóm này, 30,7% có tiền sử phẫu thuật dạ dày, 30,7% mắc đái tháo đường và 23% có cấy ghép răng giả [5]. Vị trí bã dị vật nằm đơn độc ở dạ dày chiếm 23%, ở cả hỗng tràng và dạ dày là 15,3%, đơn độc ở hỗng tràng là 15,3% và ở hồi tràng là 46,1% [5]. Tất cả 13 trường hợp đều phải can thiệp phẫu thuật để xử trí [5].

Năm 2022, y văn công bố trường hợp hình thành diospyrobezoar sau phẫu thuật tạo hình dạ dày ống tay áo (sleeve gastrectomy) do ăn hồng khô [4]. Báo cáo nhấn mạnh rằng tỷ lệ hình thành bã dị vật ở bệnh nhân từng phẫu thuật cắt dây thần kinh phế vị dao động từ 5% đến 12% [4].

Năm 2025, báo cáo ca bệnh ghi nhận một cụ ông 93 tuổi bị tắc ruột do ăn 2 quả hồng mỗi ngày [6]. Khối bã kích thước 5 x 5 cm gây tắc hỗng tràng gần và gây loét thành ruột; phân tích thành phần khối bã cho thấy chứa hơn 98% là tannin [6]. Bệnh nhân không đáp ứng với phương pháp nội soi và rửa Coca-Cola, buộc phải phẫu thuật cắt bỏ bã dị vật [6].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu từ năm 1985 tại châu Phi cũng mô tả 10 bệnh nhân có phytobezoar đường tiêu hóa tương tự dạng bã do chi Diospyros gây ra [7].

Lợi ích, rủi ro và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Về mặt y học cổ truyền, thị đế là vị thuốc quen thuộc, nhưng bằng chứng lâm sàng hiện đại chỉ ra rủi ro hình thành khối bã cơ học rất rõ ràng nếu thành phần chứa hàm lượng tannin và chất xơ cao không tan [2], [6].

Khối bã dị vật khi hình thành trong dạ dày có thể dẫn đến viêm dạ dày ăn mòn, viêm thực quản, loét tỳ đè và chảy máu tiêu hóa [3]. Khi khối bã trôi xuống ruột, biến chứng tắc ruột non, thủng ruột và viêm phúc mạc có thể xảy ra, đe dọa trực tiếp tính mạng [2], [3]. Giới hạn điều trị của loại bã diospyrobezoar là tính chất bã rất cứng, thường kháng lại các kỹ thuật tán sỏi nội soi hoặc rửa hòa tan bằng dung dịch chuyên dụng, tỷ lệ phải mổ mở hoặc mổ nội soi rất cao [1], [3], [6].

Cần lưu ý rằng các tài liệu hiện có tập trung vào các trường hợp ăn quả hồng hoặc sản phẩm từ cây hồng chi Diospyros nói chung [1], [2], [5], [6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên diện rộng riêng biệt trên từng dạng chiết xuất hay sắc nước của tai hồng (thị đế), nhưng nguy cơ tích tụ sợi xơ và tannin tạo bã vẫn là đặc tính chung của dược liệu này [2], [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thị đế

Nhiều người tin rằng thị đế có nguồn gốc thảo mộc tự nhiên nên hoàn toàn vô hại, có thể dùng kéo dài hoặc dùng cho mọi lứa tuổi. Đây là quan niệm chưa đúng, bởi các hợp chất tự nhiên như tannin khi gặp acid dạ dày và xơ sợi hoàn toàn có thể vón cục thành sỏi bã cơ học [2], [6].

Một hiểu lầm khác là chỉ ăn quả hồng xanh mới bị tắc ruột, còn quả hồng khô hay tai hồng phơi khô sắc uống thì không sao. Thực tế, ca bệnh năm 2022 cho thấy việc ăn hồng khô vẫn tạo ra diospyrobezoar nghiêm trọng ở người có đường tiêu hóa suy yếu [4]. Ngoài ra, ca bệnh năm 2025 cho thấy người cao tuổi dù chỉ dùng 2 quả mỗi ngày vẫn bị tắc ruột do khối bã chứa hơn 98% tannin [6].

Nhóm người nào nên tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các yếu tố nguy cơ đã được y văn chỉ rõ, các nhóm sau cần tránh hoặc hết sức thận trọng khi tiếp xúc với chế phẩm chứa thị đế hoặc quả hồng:

  • Người từng phẫu thuật dạ dày: Phẫu thuật cắt dạ dày, cắt dây thần kinh phế vị hoặc phẫu thuật thu nhỏ dạ dày điều trị béo phì khiến hình thái giải phẫu thay đổi, tăng nguy cơ ứ đọng bã từ 5% đến 12% [2], [4], [8], [5].
  • Người bị suy giảm nhu động dạ dày, chậm làm rỗng dạ dày: Bệnh nhân đái tháo đường biến chứng thần kinh tiêu hóa, xơ cứng bì, suy giáp [2], [3], [8], [5].
  • Người có vết loét dạ dày - tá tràng: Sự hiện diện của khối bã cứng có thể cọ xát trực tiếp, gây loét tỳ đè sâu hơn, chảy máu hoặc thủng dạ dày [1], [2], [3].
  • Người cao tuổi hoặc có vấn đề về nhai nuốt: Khả năng nghiền nát thức ăn kém do răng yếu hoặc dùng răng giả làm tăng nguy cơ đưa mẩu xơ sợi lớn vào bụng [8], [5], [6].
  • Nhóm đối tượng đặc biệt khác: Phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn riêng biệt về việc dùng dược liệu thị đế; do đó không được tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để bảo vệ đường tiêu hóa, việc sử dụng các vị thuốc từ đài quả hồng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

  • Không tự ý bốc thuốc: Người có tiền sử mổ dạ dày, tiểu đường hoặc viêm loét dạ dày không tự mua thị đế về sắc uống liều cao.
  • Hỏi ý kiến bác sĩ: Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi sử dụng bài thuốc có thành phần này nếu có bệnh nền.
  • Theo dõi triệu chứng: Nếu sau khi dùng các sản phẩm từ cây hồng xuất hiện dấu hiệu buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, đau bụng dữ dội hoặc chướng bụng, cần đến ngay cơ sở y tế để được chụp chiếu tầm soát bã thức ăn dạ dày [1], [6].

Thị đế và quả cây chi Diospyros mang lại một số giá trị sử dụng, nhưng nguy cơ kết tủa bã dị vật dạ dày là cảnh báo y khoa có thật. Người tiêu dùng cần cân nhắc thể trạng, tuyệt đối không lạm dụng và luôn thăm khám y tế khi đường tiêu hóa có dấu hiệu bất thường.