Nhiều người tìm mua tuyết liên hoa (hoa sen tuyết) ngâm rượu hoặc sắc nước uống để bồi bổ sức khỏe và tăng cường tuần hoàn máu. Dược liệu mọc ở vùng núi cao này thường được truyền miệng là vị thuốc quý hiếm chữa bách bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu hoạt tính mạnh tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Nếu thuộc nhóm phụ nữ có thai, người huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người mẫn cảm với dược liệu, bạn cần tránh hoặc thận trọng tuyệt đối. Việc dùng sai đối tượng có thể dẫn tới những biến cố nguy hiểm.
Cơn sốt tuyết liên hoa và những lời truyền miệng
Tuyết liên hoa (danh pháp khoa học: Saussurea involucrata) là thảo dược sinh trưởng ở vùng núi tuyết khắc nghiệt [1]. Cây thường được khai thác nhằm hỗ trợ chống viêm, giảm đau và kích thích lưu thông khí huyết [2].
Chính vì được gán nhãn quý hiếm, nhiều người mua cây khô, chế phẩm nuôi cấy tế bào hoặc rễ về sử dụng mà không qua chỉ định chuyên môn. Thói quen uống rượu ngâm tuyết liên hoa liều cao hoặc sắc nước uống hằng ngày rất phổ biến ở các gia đình chuộng Đông y. Việc thiếu cảnh báo an toàn khiến không ít người gặp phản ứng phụ nghiêm trọng.
Cơ chế tác động sinh học của tuyết liên hoa
Dược liệu tuyết liên hoa chứa các hợp chất hoạt tính sinh học chính gồm syringin, axit chlorogenic và axit 1,5-dicaffeoylquinic [3]. Những chất này tạo nên các tác dụng dược lý chính của cây đối với cơ thể [3].
Chiết xuất cồn của cây có thể ức chế sự nhân lên của một số dòng tế bào ung thư gan thông qua cơ chế kích hoạt các enzyme caspase-3, caspase-9, protein p21 và gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 [2]. Ngoài ra, các hoạt chất trong cây khi đi vào đường tiêu hóa còn tương tác với hệ vi sinh vật đường ruột, làm biến đổi chuyển hóa nội sinh và sản xuất axit béo chuỗi ngắn [4]. Những tương tác này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tim mạch và điều hòa chuyển hóa mỡ máu [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độc tính?
Về an toàn chung, nghiên cứu năm 2021 tiến hành thử nghiệm độc tính của sinh khối nuôi cấy tế bào Saussurea involucrata trên chuột cống và chuột nhắt [1]. Thử nghiệm dùng phép đo Ames, vi nhân tủy xương và biến dạng tinh trùng [1]. Độc tính cấp được kiểm tra ở mức liều uống 7500 mg/kg trên chuột nhắt và chuột cống [1]. Độc tính bán trường diễn thực hiện trên chuột cống ở các mức liều 500, 1000 và 1500 mg/kg mỗi ngày trong suốt 90 ngày [1]. Kết quả cho thấy không ghi nhận biến đổi gen hay dấu hiệu ngộ độc cấp tính [1]. Mức liều không gây tác dụng có hại quan sát được (NOAEL) được xác định lớn hơn 1500 mg/kg qua 90 ngày [1].
Về tác dụng chống viêm và giảm đau, nghiên cứu năm 2005 trên mô nuôi cấy của Saussurea involucrata đã thử nghiệm trên động vật [5]. Chuột cống và chuột nhắt được cho uống mức liều 75 đến 300 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất ức chế rõ rệt tình trạng phù bàn chân do carrageenin ở chuột cống, phù tai do dimethylbenzene và giảm tăng tính thấm mao mạch ổ bụng do axit axetic ở chuột nhắt [5]. Chế phẩm cũng ức chế phản ứng quặn đau do axit axetic và phản ứng trên đĩa nóng ở chuột [5].
Về khả năng bảo vệ tế bào gan trong điều kiện thiếu oxy, nghiên cứu năm 2015 trên chuột BALB/c đặt trong buồng oxy áp suất thấp mô phỏng độ cao 8.000 mét trong 12 giờ [6]. Chiết xuất cồn tuyết liên hoa giúp bảo vệ điện thế màng ty thể gan chuột, duy trì hoạt tính các enzyme aconitase, alpha-ketoglutarate dehydrogenase, pyruvate dehydrogenase và các phức hợp ty thể I, II, V [6].
Về chuyển hóa tim mạch, nghiên cứu năm 2022 xác định 4 thành phần chính của cây bằng sắc ký lỏng HPLC và khối phổ LC/MSn-IT-TOF [4]. Các chất này khi ủ chung với vi sinh vật đường ruột tạo ra 5 chất chuyển hóa chính, hỗ trợ bảo vệ cơ tim chống thiếu máu cục bộ [4].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Đa số thử nghiệm dược lý của tuyết liên hoa chỉ dừng lại ở mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm như chuột nhắt, chuột cống [1, 2, 4, 7].
Chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, có đối chứng trên người khỏe mạnh hay người bệnh để xác định liều lượng an toàn tuyệt đối. Các tác dụng như bảo vệ tim mạch hay điều hòa tuần hoàn máu mới chỉ được quan sát qua cơ chế chuyển hóa men và vi khuẩn đường ruột [4].
4 nhóm đối tượng cần tránh dùng tuyết liên hoa
Nhóm đầu tiên là phụ nữ mang thai. Tuyết liên hoa có đặc tính thúc đẩy lưu thông khí huyết mạnh mẽ [2]. Trong y học cổ truyền, tác dụng hành huyết phá ứ này có nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung dẫn tới dọa sảy hoặc sảy thai. Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn của tuyết liên hoa cho thai phụ, nghiên cứu độc tính mới thực hiện trên chuột không mang thai [1]. Mọi can thiệp bằng thảo dược trong thai kỳ đều tiềm ẩn nguy cơ dị tật hoặc biến cố thai [7].
Nhóm thứ hai là người có tiền sử huyết áp thấp. Hoạt tính bảo vệ tim mạch, giãn mạch và hạ áp của dược liệu có thể khiến huyết áp tâm thu và tâm trương tụt sâu [4]. Người bị huyết áp thấp khi dùng có thể xuất hiện triệu chứng chóng mặt, hoa mắt, thậm chí ngất xỉu do tưới máu não không đủ.
Nhóm thứ ba là người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông. Dược tính thúc đẩy lưu thông máu có thể làm kéo dài thời gian đông máu [2]. Việc dùng tuyết liên hoa gần ngày phẫu thuật làm tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát trong và sau mổ.
Nhóm thứ tư là người có cơ địa dị ứng thảo dược hoặc suy giảm chức năng gan thận nặng. Mặc dù chiết xuất thể hiện khả năng bảo vệ ty thể gan chuột ở mức liều kiểm soát [6], việc dùng các bài thuốc ngâm rượu nồng độ cao không rõ định lượng dễ gây gánh nặng chuyển hóa cho các tế bào gan yếu [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng
Nhiều người tin rằng tuyết liên hoa là thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối, dùng càng nhiều càng bổ. Đây là quan niệm sai lầm vì mọi thảo dược có dược tính mạnh đều mang nguy cơ phản ứng bất lợi [1].
Một hiểu lầm khác là dùng rượu ngâm hoa sen tuyết để chữa dứt điểm bệnh xương khớp. Các dữ liệu chống viêm và giảm đau thực tế chỉ được ghi nhận trên mô hình chuột thử nghiệm ở liều từ 75-300 mg/kg [5]. Việc lạm dụng rượu ngâm không thay thế được phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý nội khoa đi kèm.
Cách dùng an toàn nếu được chỉ định
Khi sử dụng các chế phẩm chứa tuyết liên hoa, người dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định hàm lượng hoạt chất [3].
Tuyệt đối không tự ý khai thác hoặc dùng cây tươi không rõ liều lượng. Nếu có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền, cần tuân thủ nghiêm ngặt thời gian và liều dùng, không tự ý ngâm rượu phối hợp với các vị thuốc lạ. Luôn theo dõi phản ứng cơ thể trong những ngày đầu sử dụng.
Khi đang dùng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hoặc thuốc chống đông máu, phải thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi [4]. Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ nếu nghi ngờ có thai cần dừng ngay việc dùng dược liệu này.
