Băn khoăn về viên uống chống nắng từ cây dương xỉ
Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ thảo dược tự nhiên để hỗ trợ bảo vệ làn da trước tác hại của ánh nắng mặt trời. Trong số đó, viên uống chứa chiết xuất cây dương xỉ nhiệt đới Polypodium leucotomos trở thành cái tên quen thuộc trong cộng đồng làm đẹp. Không ít người tin rằng nguồn gốc thực vật đồng nghĩa với việc sản phẩm lành tính tuyệt đối và ai cũng có thể sử dụng hàng ngày.
Tuy nhiên, bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể qua đường uống đều có những tác động dược lý nhất định. Liệu viên uống dương xỉ có thực sự an toàn cho mọi lứa tuổi và mọi thể trạng? Những ai cần cẩn trọng hoặc không nên tự ý dùng loại thực phẩm bổ sung này?
Câu trả lời trực tiếp là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và những người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng. Các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này vẫn chưa được thiết lập đầy đủ.
Chiết xuất dương xỉ tác động lên da như thế nào?
Chiết xuất dương xỉ Polypodium leucotomos, thường được biết đến với tên gọi thương mại hoặc y văn là PLE hay anapsos, là thảo dược có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới [1] [2]. Hoạt chất này được ghi nhận sở hữu các đặc tính chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch, bảo vệ quang học và ngăn ngừa đột biến gen [1] [2]. Khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, tia cực tím tạo ra các gốc tự do gây tổn thương màng tế bào, phá vỡ cấu trúc collagen và làm suy giảm hệ miễn dịch tại chỗ của da.
Cơ chế bảo vệ của chiết xuất dương xỉ chủ yếu đến từ khả năng trung hòa các chất oxy hóa có hại do tia cực tím kích thích sinh ra [2] [3]. Các nghiên cứu cơ bản và lâm sàng chỉ ra rằng chiết xuất này giúp bảo tồn số lượng tế bào Langerhans trong biểu bì, vốn là những tế bào miễn dịch dễ bị tiêu diệt khi tiếp xúc bức xạ mặt trời [4]. Nhờ đó, hàng rào miễn dịch tự nhiên của da được duy trì ổn định hơn trước các tác nhân gây hại từ môi trường bên ngoài.
Bên cạnh đó, việc bổ sung chiết xuất dương xỉ đường uống được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ trong các tình trạng rối loạn da kích ứng bởi ánh sáng, sạm nám melasma, bạch biến và viêm da dị ứng [1] [2] [3]. Dù vậy, các chuyên gia da liễu luôn nhấn mạnh rằng viên uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ toàn thân, không thể thay thế hoàn toàn kem chống nắng bôi ngoài da hay các biện pháp che chắn vật lý thông thường.
Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả và độ an toàn ra sao?
Độ an toàn của chiết xuất dương xỉ đã được khảo sát qua nhiều thập kỷ nghiên cứu trên các nhóm đối tượng cụ thể. Một bài báo cáo tổng quan công bố năm 2015 đã tổng hợp dữ liệu từ 19 thử nghiệm lâm sàng trên người và 6 nghiên cứu khoa học cơ bản trong hơn 40 năm [1]. Đánh giá này ghi nhận chiết xuất dương xỉ đường uống được dùng ở các mức liều hàng ngày dao động từ 120 mg đến 1080 mg [1]. Trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm, không có độc tính hay tác dụng bất lợi nào được ghi nhận [1].
Khi xem xét trên người, tổng quan năm 2015 ghi nhận tỷ lệ gặp biến cố bất lợi là 16 trên tổng số 1016 bệnh nhân, tương đương khoảng 2% [1]. Các tác dụng phụ ghi nhận được gồm có cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa và ngứa da, tất cả đều ở mức độ từ nhẹ đến trung bình [1]. Nghiên cứu này kết luận chiết xuất dung nạp tốt ở các mức liều khảo sát và có nguy cơ xuất hiện tác dụng phụ không đáng kể ở người trưởng thành [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2015 đã đánh giá độ an toàn trên nhóm người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 65 tuổi thuộc các tuýp da từ I đến IV [5]. Những người tham gia được cho uống 240 mg chiết xuất dương xỉ, mỗi ngày 2 lần trong 60 ngày liên tục [5]. Kết quả cho thấy sau 2 tháng, không có bất kỳ thay đổi bất thường nào về các chỉ số sinh hiệu, xét nghiệm huyết học, bảng chuyển hóa toàn diện hay thời gian đông máu [5]. Nhóm dùng chiết xuất dương xỉ cũng ghi nhận sự gia tăng liều gây đỏ da tối thiểu và giảm cường độ đỏ da sau khi tiếp xúc với tia cực tím [5].
Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng kéo dài 2 năm công bố năm 1983 trên 495 bệnh nhân vảy nến đã sử dụng anapsos với liều từ 80 mg đến 720 mg mỗi ngày, thời gian điều trị trung bình 6 tháng [6]. Tác dụng phụ chỉ xuất hiện ở 2 bệnh nhân: một trường hợp bị ngứa dữ dội và một trường hợp gặp rối loạn tiêu hóa ở dạ dày [6]. Cả hai trường hợp này đều hồi phục hoàn toàn ngay sau khi ngưng sử dụng sản phẩm [6]. Ngoài ra, có 119 bệnh nhân (chiếm 24,04%) đã bỏ dở liệu trình do quá trình điều trị kéo dài chậm chạp hoặc vì các nguyên nhân khác [6].
Trong một nghiên cứu nhỏ khác trên 21 người tình nguyện khỏe mạnh năm 1997, chiết xuất dương xỉ dạng uống đã làm tăng liều gây đỏ da tối thiểu lên 2,8 lần và tăng liều gây độc ánh sáng lên từ 2,75 đến 6,8 lần tùy thuộc vào loại hóa chất nhạy cảm ánh sáng được phối hợp [4]. Năm 2017, thử nghiệm trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh so sánh việc dùng riêng lẻ 480 mg chiết xuất dương xỉ mỗi ngày với dạng kết hợp lựu đỏ trong 3 tháng cũng ghi nhận khả năng cải thiện độ ẩm, độ đàn hồi da và giảm mất nước qua biểu bì [7].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng
Mặc dù các số liệu nghiên cứu cho thấy chiết xuất dương xỉ có độ dung nạp cao ở người trưởng thành khỏe mạnh, phụ nữ mang thai lại là nhóm đối tượng hoàn toàn khác biệt. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện để đánh giá mức độ an toàn của chiết xuất Polypodium leucotomos trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú. Tất cả các dữ liệu y khoa hiện có chỉ được thu thập trên người trưởng thành không mang thai, bệnh nhân vảy nến hoặc người có bệnh lý sắc tố da [1] [6] [5] [7].
Trong thai kỳ, sự thay đổi nội tiết tố và sinh lý khiến cơ thể người mẹ trở nên nhạy cảm hơn đối với mọi hợp chất ngoại lai. Các chất chuyển hóa từ thảo dược có thể đi qua nhau thai hoặc bài tiết vào sữa mẹ, tiềm ẩn những tác động chưa thể lường trước đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh. Do chưa có các thử nghiệm kiểm chứng độ an toàn sinh sản, độc tính thai nhi hay khả năng gây co thắt tử cung, việc tự ý dùng viên uống này trong thai kỳ là điều tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Chính vì vậy, phụ nữ đang mang thai hoặc dự định có thai không nên tự ý sử dụng viên uống dương xỉ chỉ nhằm mục đích làm đẹp hay hỗ trợ chống nắng. Đối với nhu cầu bảo vệ làn da trong giai đoạn này, các bà mẹ nên ưu tiên các biện pháp an toàn đã được chứng minh như bôi kem chống nắng vật lý chứa khoáng chất dịu nhẹ, đội mũ rộng vành, mặc áo chống nắng và hạn chế ra ngoài vào giờ cao điểm nắng gắt.
Trẻ nhỏ: Khoảng trống lớn về dữ liệu an toàn
Bên cạnh phụ nữ mang thai, trẻ em và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng chưa có đủ dữ liệu an toàn về việc dùng viên uống chiết xuất dương xỉ. Các nghiên cứu lâm sàng tiêu biểu chỉ tuyển chọn người tham gia là người lớn, chẳng hạn nhóm từ 18 đến 65 tuổi trong thử nghiệm của nhóm tác giả năm 2015 [5], hoặc độ tuổi trung bình khoảng 37,2 tuổi trong nghiên cứu năm 2017 [7]. Nhóm người dưới 18 tuổi, đặc biệt là trẻ nhỏ, hoàn toàn vắng mặt trong các khảo sát kiểm tra an toàn chính quy này.
Cơ thể trẻ em chưa hoàn thiện về mặt chức năng chuyển hóa tại gan và đào thải tại thận. Liều lượng phù hợp cho người lớn không thể đơn thuần chia nhỏ theo cân nặng để áp dụng cho trẻ nhỏ khi chưa có chỉ dẫn lâm sàng rõ ràng. Hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch non nớt của trẻ cũng dễ phản ứng quá mẫn với các chiết xuất thảo dược cô đặc.
Vì vậy, phụ huynh không nên cho con nhỏ sử dụng các loại viên uống chống nắng hay sản phẩm hỗ trợ da chứa chiết xuất dương xỉ khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nhi. Biện pháp bảo vệ da tốt nhất cho trẻ nhỏ vẫn là hạn chế để trẻ tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng gay gắt, mặc quần áo dài tay thoáng mát và bôi kem chống nắng dành riêng cho trẻ em khi cần thiết.
Người có bệnh lý dạ dày cần lưu ý phản ứng phụ tiêu hóa
Một lưu ý an toàn quan trọng khác liên quan trực tiếp đến những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý dạ dày. Mặc dù các tác dụng không mong muốn của chiết xuất dương xỉ rất hiếm gặp, triệu chứng rối loạn đường tiêu hóa lại là một trong hai phản ứng phụ phổ biến nhất được ghi nhận trong y văn [1] [6].
Đánh giá tổng quan năm 2015 xác nhận rằng trong số 2% bệnh nhân gặp tác dụng phụ khi dùng đường uống, khiếu nại về tiêu hóa và ngứa ngáy là những vấn đề chính [1]. Trước đó, nghiên cứu năm 1983 trên 495 người cũng ghi nhận trường hợp bệnh nhân gặp phải tình trạng rối loạn dạ dày khiến họ cảm thấy khó chịu [6]. Điểm tích cực là các triệu chứng khó chịu tại dạ dày này đều biến mất hoàn toàn ngay sau khi người bệnh ngừng uống sản phẩm [6].
Đối với những người vốn đã bị viêm dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản hoặc hội chứng ruột kích thích, việc đưa thêm một chiết xuất thảo dược đậm đặc vào dạ dày lúc đói có thể kích thích niêm mạc, dẫn đến cảm giác cồn cào, buồn nôn hoặc đau âm ỉ. Nếu thuộc nhóm đối tượng này, người dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Trường hợp được cho phép sử dụng, nên uống sau bữa ăn no và cần ngưng dùng ngay nếu nhận thấy các dấu hiệu đau tức, khó chịu vùng thượng vị tái phát.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Một hiểu lầm phổ biến hiện nay là nhiều người xem viên uống chiết xuất dương xỉ như một giải pháp thay thế hoàn toàn cho kem chống nắng dạng bôi. Một số người thậm chí tin rằng chỉ cần uống một viên là có thể thoải mái phơi nắng nhiều giờ liền mà không lo sạm da hay bỏng rát. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương da nặng nề.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất dương xỉ chỉ đóng vai trò là chất hỗ trợ bảo vệ quang học toàn thân, giúp tăng ngưỡng chịu đựng của da đối với tia cực tím [5] [4]. Các thử nghiệm lâm sàng hiện có về chiết xuất này còn tồn tại một số giới hạn như số lượng người tham gia tương đối nhỏ và thời gian theo dõi thường chỉ kéo dài từ vài tuần đến vài tháng [5] [2] [7]. Tổng quan năm 2021 cũng chỉ ra rằng số lượng nghiên cứu trên người còn hạn chế và cỡ mẫu của nhiều thử nghiệm còn khiêm tốn [2]. Do đó, người tiêu dùng không nên kỳ vọng sản phẩm có khả năng tạo ra lớp màng chắn tuyệt đối.
Ngoài ra, người có cơ địa dễ dị ứng cũng cần cẩn thận vì phản ứng ngứa da đã được báo cáo trong cả tổng quan y văn [1] và thử nghiệm lâm sàng thực tế [6]. Nếu cơ thể xuất hiện các nốt ban ngứa hoặc mẩn đỏ sau khi uống, đó có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng không dung nạp hoặc dị ứng với thành phần thảo dược, đòi hỏi người dùng phải dừng sử dụng ngay lập tức.
Lời khuyên sử dụng an toàn và đúng cách trong thực tế
Để sử dụng chiết xuất dương xỉ an toàn và đạt được lợi ích tối ưu, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Sản phẩm chỉ nên được xem như một lớp bảo vệ bổ trợ từ bên trong, hoạt động song song cùng với kem chống nắng phổ rộng có chỉ số SPF phù hợp và các thói quen che chắn cơ học hàng ngày.
Trong các nghiên cứu lâm sàng, chiết xuất dương xỉ dạng uống thường được khảo sát ở mức liều từ 120 mg đến 1080 mg mỗi ngày [1], phổ biến là liều 240 mg uống 2 lần mỗi ngày [5] hoặc 480 mg mỗi ngày [7]. Người dùng tuyệt đối không tự ý tăng liều vượt quá hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ định của bác sĩ với suy nghĩ uống càng nhiều thì da càng được bảo vệ tốt hơn.
Để hạn chế tối đa nguy cơ kích ứng dạ dày, viên uống nên được sử dụng cùng hoặc ngay sau bữa ăn thay vì uống vào lúc bụng đói. Những người đang điều trị các bệnh mạn tính, người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cần tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi bắt đầu dùng.
Tóm lại, chiết xuất dương xỉ Polypodium leucotomos là một hoạt chất hỗ trợ quang học giàu tiềm năng cho người trưởng thành khỏe mạnh. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên sự hiểu biết đúng đắn về giới hạn khoa học, đặc biệt là tránh dùng cho phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và cẩn trọng ở những người có vấn đề về dạ dày.
