Nhiều người thường xem các loại thảo dược quanh nhà là giải pháp lành tính, cứ uống vào là mát gan, khỏe người. Cây xương rồng bà có gai (thuộc chi Opuntia) cũng là một loại dược liệu dân gian quen thuộc, thường được truyền tai dùng để thanh nhiệt hoặc hạ huyết áp [1].

Tuy nhiên, người đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây hoặc người có huyết áp thấp cần hết sức cẩn trọng. Dược liệu này chứa các hoạt chất có khả năng làm giảm huyết áp mạnh và làm thay đổi hoạt tính của các enzym chuyển hóa thuốc tại gan [2, 4].

Hoạt tính sinh học của xương rồng bà có gai

Chi xương rồng Opuntia, đặc biệt là loài Opuntia dillenii, từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian tại nhiều quốc gia [1]. Thân và quả của loài cây này chứa nhiều hợp chất quý như betalain, axit ascorbic, polyphenol và protein [1].

Các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận loại cây này sở hữu nhiều hoạt tính dược lý phong phú [1]. Nổi bật trong số đó là khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, hạ huyết áp và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan [1, 8].

Dù có nhiều triển vọng, việc sử dụng các bộ phận của cây mà không có sự kiểm soát về liều lượng có thể mang lại những rủi ro sinh học ngoài ý muốn [2]. Nhiều hoạt chất tự nhiên có dược tính rất mạnh, hoạt động tương tự như một dạng dược chất tác động trực tiếp lên hệ tim mạch [2].

Cơ chế tác động và tương tác thuốc tiềm ẩn

Tác động hạ áp của xương rồng bà có gai đã được xác định qua thực nghiệm khoa học [1, 2]. Trong thân cây có chứa một hợp chất glycoside tự nhiên tên là opuntioside-I, mang hoạt tính làm giảm áp lực dòng máu [2].

Bên cạnh tác động lên hệ mạch, chiết xuất từ nhóm xương rồng này còn có khả năng can thiệp vào quá trình cơ thể xử lý thuốc tây [3]. Các hoạt chất flavonoid như quercetin, kaempferol và isorhamnetin trong cây có thể điều hòa hoặc ức chế các enzym chuyển hóa thuốc tại gan [3].

Cụ thể, các enzym thuộc hệ thống Cytochrome P450 như CYP1A2, CYP2B6, CYP3A4 và UGT có thể bị ức chế hoặc kích thích khi tiếp xúc với chiết xuất [3]. Nếu người bệnh uống đồng thời xương rồng với thuốc tây, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt gây quá liều, hoặc giảm thấp làm mất tác dụng điều trị [3].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?

Để làm rõ tác dụng hạ áp và độc tính của xương rồng Opuntia dillenii, một nghiên cứu thực nghiệm đã được thực hiện trên chuột cống có huyết áp bình thường [2]. Các nhà khoa học đã dùng chiết xuất methanol từ thân cây và hoạt chất opuntioside-I tinh khiết [2].

Kết quả cho thấy, ở liều 10 mg/kg trọng lượng cơ thể, cả chiết xuất và opuntioside-I đều làm giảm 44-54% huyết áp động mạch trung bình (MABP) của chuột [2]. Về mặt độc tính cấp, không ghi nhận tử vong ở liều uống lên tới 1000 mg/kg/ngày đối với chiết xuất và 900 mg/kg/ngày đối với opuntioside-I [2].

Tuy nhiên, kiểm tra mô bệnh học lại phát hiện tổn thương bất thường trên mô gan và lách của động vật thí nghiệm khi dùng ở liều cao [2]. Điều này cho thấy dùng lượng lớn dược liệu không hề an toàn tuyệt đối cho cơ thể như quan niệm dân gian [2].

Ngoài ra, một nghiên cứu trong ống nghiệm và trên mô hình động vật năm 2018 đã phân tích ảnh hưởng của chiết xuất xương rồng (Opuntia ficus indica) đối với men gan [3]. Thử nghiệm dùng tế bào HepG2 của người và phân đoạn vi thể gan chuột cắt buồng trứng ghi nhận chiết xuất gây cảm ứng CYP2B1, CYP3A1 và UGT2B1 [3].

Dạng chiết xuất thủy phân và các flavonoid từ cây lại gây ức chế men CYP1A2 và CYP3A1/CYP3A4 trên vi thể gan người [3]. Việc can thiệp vào các thụ thể và men chuyển hóa này chính là cơ sở dẫn đến các tương tác thảo dược - thuốc bất lợi trên lâm sàng [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong ống nghiệm trên loài Opuntia stricta var. Dillenii cũng tìm thấy các hợp chất như axit piscidic, isorhamnetin và betanin [4]. Nhóm chất này cho thấy tác dụng ức chế thẩm thấu cholesterol và chống tăng đường huyết trong điều kiện phòng thí nghiệm [4].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính, dùng bao nhiêu cũng không gây độc hại. Thực tế lâm sàng cho thấy, việc tự ý dùng phối hợp các loại thảo dược hay thuốc không kê đơn cùng thuốc điều trị có thể dẫn tới những biến cố y khoa khó lường [3].

Việc phối hợp dược liệu bừa bãi có thể làm thay đổi hoàn toàn sinh khả dụng của các thuốc chính [3]. Khi dùng chung thảo dược có tính hạ áp hoặc ức chế men gan với các nhóm thuốc tây, nguy cơ gặp tác dụng phụ nguy hiểm sẽ gia tăng [2, 4].

Tâm lý tự chữa bệnh bằng các bài thuốc truyền miệng không rõ liều lượng là nguyên nhân phổ biến khiến người bệnh gặp biến chứng. Mọi loại cây chứa hoạt chất có dược lý đều cần được nhìn nhận đúng như một loại thuốc với chỉ định và giới hạn an toàn cụ thể [1, 2].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?

Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm đã công bố, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tránh tự ý dùng xương rồng bà có gai:

  • Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp: Chiết xuất từ thân cây và hoạt chất opuntioside-I làm giảm từ 44-54% huyết áp động mạch trung bình trong thử nghiệm động vật [2]. Người huyết áp thấp dùng vào có thể bị tụt huyết áp nghiêm trọng.
  • Người mắc bệnh lý về gan và lách: Dữ liệu mô bệnh học ghi nhận liều cao chiết xuất cây gây tổn thương bất lợi đến cấu trúc gan và lách của động vật [2]. Người có tổn thương gan mạn tính không nên tùy tiện sử dụng lượng lớn.
  • Người đang uống nhiều loại thuốc theo đơn: Do các hợp chất flavonoid trong xương rồng có thể ức chế CYP3A4, CYP1A2 và làm thay đổi chuyển hóa thuốc tại gan [3]. Việc kết hợp có nguy cơ làm tăng độc tính hoặc làm mất hiệu quả điều trị của thuốc đang dùng [3].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng an toàn trên các đối tượng này; dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [2, 4]. Do đó nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên sử dụng.

Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu sử dụng các chế phẩm hoặc thực phẩm từ xương rồng bà có gai, người tiêu dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải như một dạng thực phẩm thông thường, không lạm dụng làm thuốc điều trị. Tuyệt đối không tự ý nấu nước uống thay trà hàng ngày với số lượng lớn mà chưa tham khảo chuyên gia y tế.

Khi đang phải dùng thuốc tây để chữa các bệnh lý nền mạn tính, người bệnh cần trao đổi rõ ràng với bác sĩ điều trị trước khi có ý định kết hợp thảo dược. Việc theo dõi các biểu hiện mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt là cần thiết để phát hiện sớm các tác động quá mức lên huyết áp.

Dược liệu tự nhiên luôn mang lại những giá trị sinh học quý giá nếu được dùng đúng mục đích và kiểm soát liều lượng [1, 8]. Hãy duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể thao thường xuyên và tuân thủ đúng phác đồ điều trị y khoa thay vì đặt trọn niềm tin vào các biện pháp truyền miệng chưa rõ độ an toàn.