Quả xương rồng bà (thuộc chi Opuntia, thường gọi là prickly pear) ngày càng xuất hiện nhiều tại các khu chợ và trở thành món ăn lạ miệng thu hút sự tò mò. Tuy nhiên, việc thưởng thức loại quả hoang dã này tiềm ẩn không ít nguy cơ nếu không biết cách xử lý lớp gai tơ và hạt cứng bên trong. Nhiều người sau khi ăn đã gặp phải tình trạng gai găm vào khoang miệng hoặc đầy trướng bụng khó tiêu.
Để ăn quả xương rồng bà an toàn, bước quan trọng nhất là loại bỏ hoàn toàn các cụm gai mịn (glochid) trước khi gọt vỏ và không nên nuốt trọn số lượng lớn hạt cứng. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học của loại quả này sẽ giúp người tiêu dùng tận dụng được dưỡng chất mà không gặp rắc rối về sức khỏe tiêu hóa.
Nguy cơ tiềm ẩn từ gai tơ glochid và hạt cứng
Glochid là những cụm gai tơ cực nhỏ, mọc thành từng đốm trên bề mặt vỏ quả và thân cây xương rồng chi Opuntia. Dù trông giống như sợi lông tơ mềm mại, glochid thực chất rất sắc nhọn, giòn, dễ gãy và có các ngạnh nhỏ li ti bám rất chặt khi tiếp xúc với da hoặc niêm mạc. Nếu vô tình chạm tay trần hoặc cắn phải quả chưa sạch gai, glochid sẽ găm sâu vào môi, lưỡi, vòm họng và thực quản.
Bên cạnh nguy cơ gai đâm, phần hạt của quả xương rồng bà cũng là vấn đề cần lưu ý đối với hệ tiêu hóa. Hạt của các loài xương rồng này thường rất cứng và không bị phân giải trong quá trình tiêu hóa thông thường. Khi ăn một lượng lớn quả mà nuốt cả hạt, lượng hạt rắn tích tụ có thể gây cọ xát niêm mạc ruột, tạo cảm giác nặng bụng, khó tiêu hoặc hình thành khối bã thức ăn gây tắc nghẽn ở những người có nhu động ruột kém.
Bài học từ động vật: Tác hại của gai xương rồng khi tiêu hóa
Tác động cơ học của gai và glochid đối với niêm mạc đường tiêu hóa đã được ghi nhận rõ ràng qua các quan sát sinh học. Một bài tổng quan công bố năm 2022 về các loài Opuntia stricta, Opuntia ficus-indica và Opuntia monacantha chỉ ra rằng gai lớn và glochid có thể gây loét, tạo các vết thương hở quanh mắt và miệng của gia súc khi chúng gặm nhấm [1].
Nghiên cứu tổng quan này cũng lưu ý rằng cần phải cung cấp thức ăn bổ sung để ngăn chặn sự tích tụ của glochid trong dạ dày của vật nuôi [1]. Trong thực tế chăn nuôi, người quản lý đất đai đã phải sử dụng đèn khò nhiệt để đốt cháy hoàn toàn các gai mịn này nhằm giúp vật nuôi ăn mà giảm thiểu tổn thương vật lý [1]. Ngoài ra, hạt xương rồng khi đi qua đường tiêu hóa của gia súc vẫn giữ nguyên khả năng nảy mầm, chứng minh lớp vỏ hạt này rất trơ và khó bị phân hủy bởi dịch vị [1].
Bằng chứng khoa học về dưỡng chất và đường huyết
Quả xương rồng bà thường được nhắc đến với nhiều công dụng hỗ trợ trao đổi chất, nhưng các dữ liệu khoa học cần được nhìn nhận khách quan. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã phân tích tác động của quả Opuntia spp. (gồm thịt quả, nước ép, vỏ quả và chiết xuất) lên đường huyết và insulin [2].
Kết quả tổng quan này cho thấy nhìn chung không có tác động đáng kể nào đối với nồng độ glucose và insulin trong máu khi sử dụng các sản phẩm từ quả [2]. Mặc dù có sự khác biệt nhỏ về việc giảm glucose ở nhóm đối tượng tăng cholesterol máu (12 người) và tăng lipid máu (12 người), cũng như giảm insulin ở nhóm tăng cholesterol máu (12 người), các bằng chứng về quả xương rồng vẫn bị giới hạn bởi nguy cơ sai lệch cao trong khâu lựa chọn mẫu và thực hiện thử nghiệm [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh kết quả này không khuyến khích việc kê đơn quả xương rồng như một phương pháp thay thế để điều trị tăng đường huyết [2].
Trái lại, việc tiêu thụ thân nhánh (cladode) của xương rồng lại cho thấy mối liên quan với mức giảm glucose huyết thanh rõ rệt ở người khỏe mạnh, người béo phì và bệnh nhân đái tháo đường típ 2 trong 12 nghiên cứu được đưa vào phân tích [2]. Tác dụng hạ đường huyết của quả thường chỉ xuất hiện ở các thử nghiệm dùng thịt quả có hàm lượng chất xơ cao, thay vì dạng nước ép hay chiết xuất đã loại bỏ xơ [2].
Tác động đối với lipid máu và khả năng hấp thu hoạt chất
Đối với mỡ máu, một tổng quan hệ thống công bố năm 2020 trên 11 bài báo nghiên cứu ở người khỏe mạnh, người béo phì và người mắc bệnh chuyển hóa (đái tháo đường típ 2, hội chứng chuyển hóa) đã mang lại kết quả khả quan hơn [3]. Tiêu thụ quả xương rồng (PP) có liên quan đến việc giảm đáng kể tổng lượng cholesterol (TC) trong hầu hết các nghiên cứu, và làm giảm nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) trong 6 nghiên cứu [3]. Sự khác biệt về hiệu quả giữa quả và thân nhánh có thể xuất phát từ thành phần dinh dưỡng, đặc biệt là cấu trúc chất xơ [3].
Về mặt chống oxy hóa, một nghiên cứu năm 2021 trên quả Opuntia stricta var. Dillenii chỉ ra rằng các hợp chất sinh học quý như betalain và phenolic rất kém bền vững dưới tác động của pH, ánh sáng, nhiệt độ và oxy trong quá trình tiêu hóa [4]. Khi trải qua quá trình mô phỏng tiêu hóa in vitro theo phương pháp INFOGEST, cấu trúc hóa học của chúng bị biến đổi, dẫn đến nguy cơ suy giảm hoạt tính sinh học và giảm khả năng hấp thu qua tế bào biểu mô ruột [4]. Một nghiên cứu năm 2023 cũng khẳng định độ ổn định tiêu hóa và độ giải phóng hấp thu (bioaccessibility) của các hợp chất này trong dịch tiêu hóa mô phỏng in vitro chỉ đạt từ 30,1% đến 64,3% nếu không có biện pháp bao gói bảo vệ [5].
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng quả xương rồng
Một ngộ nhận phổ biến là cho rằng có thể rửa trôi hết gai tơ chỉ bằng cách xả nước dưới vòi chảy mạnh. Thực tế, glochid bám rất chặt vào các mắt quả và không thể bị cuốn trôi hoàn toàn bằng nước lạnh thông thường. Việc chủ quan cầm nắm trực tiếp sau khi rửa sơ sài thường dẫn đến tình trạng gai găm đầy lòng bàn tay.
Nhiều người cũng tin rằng hạt quả xương rồng mềm như hạt ổi hay hạt chanh leo nên có thể nhai nuốt thoải mái. Trên thực tế, hạt của chi Opuntia rất cứng, khó nhai vỡ và gần như nguyên vẹn khi đi qua đường tiêu hóa [1]. Thói quen nuốt trọn một lượng lớn hạt xương rồng cùng lúc là nguyên nhân hàng đầu gây chướng bụng, cọ xát niêm mạc đại tràng và gây táo bón dạng khối bã.
Ngoài ra, không ít người lầm tưởng ăn quả xương rồng có thể giúp hạ đường huyết tức thì như dùng thuốc điều trị. Nghiên cứu tổng quan hệ thống đã chứng minh phần thịt quả, nước ép hay chiết xuất quả không mang lại tác động hạ đường huyết hay insulin rõ rệt và không thể thay thế phác đồ y khoa [2].
Những đối tượng cần thận trọng
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người mắc bệnh viêm túi thừa mạc treo đại tràng hoặc có tiền sử bán tắc ruột cần đặc biệt cẩn trọng. Việc nuốt phải các hạt cứng của quả xương rồng có thể kích thích niêm mạc ruột non hoặc rơi vào túi thừa gây viêm nhiễm cấp tính.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng là nhóm đối tượng không nên tự ý ăn quả xương rồng chưa qua chế biến kỹ. Trẻ nhỏ dễ bị sặc hoặc nuốt phải gai tơ còn sót lại trên vỏ, trong khi người già với nhu động ruột suy giảm rất dễ bị táo bón do hạt cứng kết tụ lại.
Những bệnh nhân đang điều trị rối loạn đường huyết hoặc mỡ máu bằng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung một lượng lớn quả xương rồng vào chế độ ăn. Dù quả xương rồng có liên quan đến việc hỗ trợ cải thiện cholesterol [3], việc tự ý dùng để thay thế thuốc chữa bệnh có thể gây gián đoạn quá trình điều trị y khoa.
Hướng dẫn sơ chế và thưởng thức đúng cách
Để loại bỏ hoàn toàn mối nguy từ glochid, bước đầu tiên là dùng kẹp gắp quả xương rồng hơ trực tiếp trên ngọn lửa bếp gas hoặc bếp than trong vài giây. Nhiệt độ cao sẽ đốt cháy rụi các đầu gai tơ li ti tương tự như cách người ta dùng đèn khò xử lý thức ăn cho gia súc [1]. Sau đó, dùng găng tay dày giữ quả, ngâm vào chậu nước và dùng bàn chải cứng chà sạch bề mặt vỏ một lần nữa.
Khi gọt vỏ, hãy dùng dao sắc cắt bỏ hai phần đầu cuống và đuôi quả. Khía một đường dọc sâu qua lớp vỏ từ trên xuống dưới, sau đó dùng mũi dao và ngón tay lách nhẹ để tách rời phần vỏ dày bên ngoài, chỉ giữ lại phần thịt quả mọng nước bên trong. Tuyệt đối không dùng miệng cắn trực tiếp vào quả chưa gọt vỏ.
Đối với phần thịt quả chứa nhiều hạt cứng, cách tiêu thụ an toàn nhất là ép lấy nước hoặc xay nhuyễn rồi lọc qua rây kim loại dày để loại bỏ hoàn toàn hạt. Nước ép sau khi lọc có thể dùng trực tiếp hoặc pha trộn vào các món giải khát, vừa giữ được hương vị thơm ngon vừa tránh được nguy cơ tắc nghẽn đường ruột do hạt cứng gây ra.
Tóm lại, quả xương rồng bà là loại quả độc đáo, mang lại nguồn chất xơ và hỗ trợ giảm chỉ số lipid máu nhất định khi dùng hợp lý [3]. Tuy nhiên, việc cẩn trọng triệt để trong khâu sơ chế đốt gai và loại bỏ hạt cứng là nguyên tắc bắt buộc để bảo vệ đường tiêu hóa khỏi các tổn thương không đáng có.
