Cây lương thảo dơi (còn gọi là cỏ bướm, Christia vespertilionis) gần đây được đồn thổi nhiều trên mạng xã hội như một loại thảo mộc trị bách bệnh [1]. Nhiều người thường tự ý hái hoặc mua lá khô về sắc nước uống hàng ngày với hy vọng bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ điều trị các bệnh mạn tính [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu người dùng không hiểu rõ bản chất nghiên cứu hiện hành.
Những ai tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cây lương thảo dơi? Câu trả lời trực tiếp là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người có bệnh lý nền về gan, thận. Các bằng chứng khoa học cho thấy thảo dược này chưa hề được kiểm chứng độ an toàn trên phụ nữ mang thai, đồng thời dịch chiết từ lá cây đã ghi nhận các tổn thương thực thể tại gan trên mô hình động vật thí nghiệm [1].
Bối cảnh và lời đồn thổi về cây lương thảo dơi
Tại nhiều quốc gia Đông Nam Á như Malaysia, nước sắc từ lá cây Christia vespertilionis được gọi dân dã là "trà bướm" (butterfly tea) hoặc lá Rerama [1]. Thức uống này được truyền tai nhau và sử dụng phổ biến trong cộng đồng người mắc ung thư như một liệu pháp dân gian [1]. Niềm tin truyền miệng cho rằng nước sắc cây có tính thanh nhiệt, tiêu độc và ức chế khối u mà không gây hại cơ thể [1].
Dù được dùng rộng rãi trong dân gian, phần lớn công dụng của cây chỉ dựa trên các kinh nghiệm truyền miệng hoặc niềm tin chưa được kiểm chứng [1]. Việc thiếu các hướng dẫn lâm sàng chính thống khiến nhiều người lầm tưởng rằng thảo mộc thiên nhiên thì luôn an toàn và có thể uống thay nước lọc.
Cây lương thảo dơi tác động như thế nào lên cơ thể?
Theo y học cổ truyền và một số tài liệu bước đầu, nước sắc cây lương thảo dơi được tin rằng có tác dụng hỗ trợ điều trị sốt rét, chống ký sinh trùng và có độc tính cao trên tế bào ung thư [1]. Trong mô hình phòng thí nghiệm, các hợp chất tự nhiên trong cây có khả năng can thiệp vào các quá trình sinh học của tế bào [2, 5, 7].
Một nghiên cứu chuyển hóa năm 2024 chỉ ra rằng dịch chiết lá cây có đặc tính ức chế enzyme alpha-glucosidase, qua đó giúp làm chậm quá trình hấp thu đường [2]. Hoạt tính này liên quan đến các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như axit palmitic, axit linolenic, 7-tetradecenal, aloeemodin-8-monoglucoside, bruceine I và sanjidin B [2]. Các chất này tương tác cạnh tranh và liên kết hydro với protein mục tiêu [2].
Bên cạnh đó, dịch chiết thực vật này còn cho thấy khả năng ức chế sự tăng sinh và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của một số dòng tế bào ung thư nội tiết thần kinh [3]. Dù vậy, các hoạt chất sinh học mạnh mẽ này khi đưa vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận. Khi chức năng các cơ quan này suy giảm, các chất tích tụ có thể kích hoạt phản ứng độc tế bào gan [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của cây?
Một nghiên cứu độc tính bán cấp đường uống trong 28 ngày được công bố năm 2018 đã đánh giá chi tiết ảnh hưởng của dịch chiết cồn lá Christia vespertilionis [1]. Thử nghiệm thực hiện trên 30 con chuột cống đực giống Sprague Dawley [1]. Động vật được chia thành các nhóm: nhóm đối chứng, nhóm dùng dung môi DMSO 5%, nhóm liều thấp (75 mg/kg), nhóm liều trung bình (125 mg/kg) và nhóm liều cao (250 mg/kg) [1]. Dịch chiết được cho uống hàng ngày liên tục từ ngày 1 đến ngày 28 [1].
Kết thúc 28 ngày, các chỉ số huyết học và sinh hóa huyết thanh dùng để đánh giá tổn thương thận và gan không ghi nhận sự thay đổi giữa nhóm đối chứng và nhóm uống dịch chiết [1]. Đánh giá mô bệnh học mô thận ở tất cả các nhóm cũng không cho thấy tổn thương có ý nghĩa thống kê (p > 0.05) [1].
Tuy nhiên, kết quả tại mô gan lại hoàn toàn trái ngược [1]. Khảo sát mô bệnh học mô gan ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) về tổn thương hoại tử tế bào gan quan sát được ở các nhóm liều 430 mg, 700 mg và 1480 mg [1]. Cụ thể, mức độ hoại tử tế bào gan diễn ra từ rất nhẹ ở liều thấp, nhẹ ở liều trung bình, đến nhẹ đến trung bình ở liều cao [1]. Đồng thời, tình trạng thoái hóa gan và viêm gan mức độ rất nhẹ cũng xuất hiện ở cả ba nhóm dùng dịch chiết [1].
Các nghiên cứu dược lý khác và giới hạn bằng chứng
Ngoài nghiên cứu độc tính, các nghiên cứu khác cũng chỉ ra tiềm năng dược lý nhưng dừng lại ở mức tiền lâm sàng [2, 5, 7]. Năm 2013, một nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến giáp tủy (MTC) và tế bào ung thư nội tiết thần kinh ruột non (SI-NET) cho thấy dịch chiết ethylacetate của lá cây ức chế tăng sinh và kích thích tế bào u tự chết qua con đường caspase 3/7 [3]. Hiệu ứng này không ảnh hưởng đến tế bào nguyên bào sợi bình thường của người [3].
Cùng năm 2013, một nghiên cứu khác công bố hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét của các phần chiết xuất từ rễ, lá và thân cây trên ký sinh trùng Plasmodium falciparum trong ống nghiệm và chuột nhiễm Plasmodium berghei [4]. Kết quả trên chuột cho thấy chiết xuất kết hợp ức chế 87,8% ký sinh trùng vào ngày thứ 8 [4]. Năm 2024, nghiên cứu chuyển hóa chứng minh chiết xuất lá có khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase dùng cho bệnh tiểu đường [2].
Dù có tiềm năng, tất cả dữ liệu khoa học về cây lương thảo dơi hiện nay chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (tế bào) hoặc trên động vật (chuột) [1, 2, 5, 7]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định hiệu quả thực tế và liều lượng dung nạp an toàn.
Hiểu lầm thường gặp về cây lương thảo dơi
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước sắc cây thảo mộc này là "thuốc tiên" chữa khỏi ung thư [1]. Người bệnh thường truyền tai nhau uống nước lá thay thuốc đặc trị, dẫn đến bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị y khoa. Hiện tại không có bất kỳ cơ sở khoa học nào khẳng định cây lương thảo dơi chữa khỏi ung thư ở người [1, 5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các chỉ số xét nghiệm men gan bình thường đồng nghĩa với gan hoàn toàn khỏe mạnh. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh: dù chỉ số sinh hóa máu không đổi, mô bệnh học gan đã xuất hiện các nốt hoại tử và viêm tế bào gan [1]. Do đó, người dùng không thể chỉ dựa vào cảm giác cơ thể bình thường để khẳng định thảo dược này vô hại.
Ai không nên tự ý dùng nước sắc thảo mộc này?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh [1]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn, khả năng gây quái thai hay sự bài tiết qua sữa mẹ của các hoạt chất từ cây lương thảo dơi [1]. Việc sử dụng thảo dược có hoạt tính sinh học mạnh mà thiếu kiểm chứng có thể gây nguy hiểm cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
Người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan hoặc viêm gan mạn tính không được tự ý dùng nước sắc này [1]. Kết quả nghiên cứu độc tính cho thấy dịch chiết lá cây gây hoại tử tế bào gan, thoái hóa gan và viêm gan từ mức độ nhẹ đến trung bình trên động vật [1]. Người có gan yếu khi tiếp nạp thêm thảo dược có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy gan.
Người mắc các bệnh lý thận mạn tính cũng cần thận trọng [1]. Cơ thể người bệnh thận vốn khó đào thải các chất chuyển hóa lạ; việc thiếu dữ liệu đào thải chi tiết ở người có thể tạo gánh nặng lớn lên hệ bài tiết [1].
Người bệnh tiểu đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần cảnh giác nguy cơ hạ đường huyết quá mức do dịch chiết lá có đặc tính ức chế alpha-glucosidase [2].
Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn
Người dân không nên tự ý thu hái, phơi khô hay nấu nước sắc cây lương thảo dơi uống kéo dài như một thói quen dưỡng sinh [1]. Các hoạt chất thực vật khi đun sắc tự do có thể đạt nồng độ không kiểm soát được, gây tổn thương tế bào gan âm thầm [1].
Khi gặp bất kỳ vấn đề bệnh lý mạn tính nào, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của cơ sở y tế chuyên khoa. Không dùng nước sắc thảo dược này để thay thế các loại thuốc chữa bệnh đã được kiểm chứng lâm sàng [1].
Nếu thực sự muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ, người dùng phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn cụ thể. Luôn ngưng sử dụng ngay lập tức và đi khám nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như vàng da, mệt mỏi, chán ăn hay đau tức vùng hạ sườn phải.
Nước sắc cây lương thảo dơi tuy có một số tiềm năng dược lý trong phòng thí nghiệm nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương gan trên động vật [1]. Người dân cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng công dụng trị bệnh. Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền gan thận tuyệt đối không tự ý sử dụng để bảo vệ an toàn tính mạng và sức khỏe [1].
