Lời đồn về cây lăn tăn và bệnh tiểu đường
Nhiều người truyền tai nhau dùng cây lăn tăn để chữa đái tháo đường nhằm ổn định đường huyết tự nhiên. Mọi người thường dùng cây tươi hãm nước uống mỗi ngày vì tin thảo dược lành tính, không tác dụng phụ. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng cây cỏ tiềm ẩn nhiều nguy cơ nguy hiểm cho sức khỏe.
Cây lăn tăn (tên khoa học Pilea microphylla) có tác dụng hạ đường huyết trên thực nghiệm động vật [1]. Dù vậy, dữ liệu ức chế enzym alpha-glucosidase của dịch chiết cây này chưa được xác lập trong các tài liệu khoa học hiện hành. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả và độ an toàn của cây lăn tăn trên người bệnh đái tháo đường.
Vai trò của enzym alpha-glucosidase trong kiểm soát đường huyết
Enzym alpha-glucosidase xúc tác phản ứng thủy phân liên kết alpha-1,4-glucopyranoside trong oligosaccharide và disaccharide tại ruột non [2]. Quá trình này phân cắt carbohydrate phức tạp thành monosaccharide (đường đơn) để hấp thu trực tiếp vào máu, làm tăng đường huyết sau ăn [3].
Việc ức chế alpha-glucosidase là chiến lược điều trị phổ biến nhằm kiểm soát đường huyết sau bữa ăn [2, 6]. Nhiều hoạt chất kinh điển như acarbose hoạt động theo cơ chế cạnh tranh hoặc làm chậm phân giải tinh bột [2, 5]. Hoạt chất này được dùng đơn độc hoặc phối hợp với insulin để điều trị đái tháo đường type 2 [4].
Tuy nhiên, tài liệu nghiên cứu về cây lăn tăn (Pilea microphylla) không ghi nhận cơ chế ức chế trực tiếp alpha-glucosidase [1]. Phân đoạn flavonoid của cây lăn tăn lại hạ đường huyết qua việc ức chế một enzym khác là dipeptidyl peptidase IV (DPP-IV) và chống oxy hóa [1].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm trên cây lăn tăn
Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên chuột đã làm rõ tác dụng sinh học của phân đoạn giàu flavonoid từ cây lăn tăn (ký hiệu PM1) [1]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) chỉ ra PM1 chứa nhiều hợp chất polyphenol: acid chlorogenic, rutin, luteolin-7-O-glucoside, isorhoifolin, apigenin-7-O-glucoside và quercetin [1].
Thử nghiệm in vitro cho thấy PM1 ức chế enzym dipeptidyl peptidase IV (DPP-IV) với giá trị IC50 đạt 520,4 ± 15,4 microgam/ml [1]. Trên chuột gầy, tiêm màng bụng PM1 ở các mức liều 300, 600 và 900 mg/kg làm giảm diện tích dưới đường cong dung nạp glucose (AUC 0-120 phút) lần lượt là 9,9%, 30,6% và 41,0% [1]. Dù ở mức liều cao nhất, PM1 không gây hạ đường huyết dưới mức bình thường ở chuột khỏe [1].
Khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị tiểu đường do ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm streptozotocin, PM1 dùng liều 100 mg/kg/ngày qua đường tiêm màng bụng trong 28 ngày mang lại biến chuyển tích cực [1]. Kết quả ghi nhận sự suy giảm đáng kể nồng độ glucose huyết tương, trọng lượng cơ thể, triglyceride và cholesterol toàn phần (p < 0,05) [1]. Khả năng dung nạp glucose đường uống cũng được cải thiện với mức giảm 48,0% AUC [1].
PM1 còn tăng cường hệ thống chống oxy hóa nội sinh trong gan chuột và bảo tồn cấu trúc đảo tụy, ngăn phì đại tế bào gan trên tiêu bản mô bệnh học [1]. Ở các mức liều điều trị thử nghiệm, phân đoạn này không gây độc tính huyết học rõ rệt [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Tất cả dữ liệu về hoạt tính của cây lăn tăn mới dừng lại trên mô hình chuột bị tiểu đường thực nghiệm và thử nghiệm ống nghiệm [1]. Động vật có chuyển hóa, hấp thu và đào thải dược chất khác xa cơ thể người. Hiệu quả quan sát được trên chuột không đồng nghĩa hoạt động tương tự trên bệnh nhân đái tháo đường.
Phương pháp dùng trong nghiên cứu là tiêm màng bụng phân đoạn chiết xuất tinh khiết PM1 [1]. Cách này hoàn toàn khác việc người dân tự hái lá tươi đun nước uống qua đường tiêu hóa. Dịch tiêu hóa và chuyển hóa qua gan có thể làm thay đổi hoàn toàn tính chất của các hoạt chất polyphenol.
Các hoạt chất ức chế enzym chuyển hóa đường như alpha-glucosidase thường được tìm thấy ở nhiều nguồn nấm hoặc thực vật khác chứ chưa có cơ sở thực chứng trên cây lăn tăn [2]. Thí dụ, dịch chiết khế (Averrhoa carambola) từ Ai Cập, Malaysia, Indonesia ức chế alpha-glucosidase với IC50 lần lượt là 104, 191 và 488 microgam/ml [4]. Quercetin chiết từ chuối cũng cho thấy ái lực liên kết mạnh với enzym này trong mô phỏng [5]. Ngược lại, cây lăn tăn tác động chủ yếu vào DPP-IV [1].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng thảo dược tự nhiên với việc có thể thay thế thuốc điều trị tiểu đường do bác sĩ kê đơn. Đái tháo đường là bệnh mạn tính phức tạp, đòi hỏi kiểm soát nồng độ đường huyết liên tục để phòng biến chứng tim mạch, suy thận, mù lòa.
Uống nước sắc cây lăn tăn không kiểm soát liều lượng có thể khiến người bệnh chủ quan, bỏ qua việc kiểm tra đường huyết định kỳ. Việc chế biến thủ công không loại bỏ được tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng tồn đọng trong cây mọc hoang dã.
Một số người tin cây lăn tăn giúp "trị dứt điểm" bệnh tiểu đường. Hiện nay y học chưa có phương pháp hay loại thảo dược nào chữa khỏi hoàn toàn đái tháo đường type 2. Tự ý bỏ thuốc tây để uống thảo dược khiến đường huyết tăng vọt, dễ dẫn đến hôn mê nhiễm toan ceton.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng cây lăn tăn hay các loại chiết xuất dân gian. Nghiên cứu thực nghiệm hiện có chưa từng đánh giá độ an toàn của cây lăn tăn trên thai nhi hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ [1].
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần thận trọng tối đa. Nếu tự ý kết hợp cùng lúc thảo dược không rõ liều lượng, nguy cơ hạ đường huyết quá mức rất dễ xảy ra, đe dọa trực tiếp tính mạng.
Người có tiền sử bệnh gan, suy thận mạn tính hoặc bệnh lý tiêu hóa không nên tự thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng. Chiết xuất thô từ cây cỏ tự nhiên chứa nhiều hợp chất chưa qua tinh chế, tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho gan và thận.
Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng
Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết, uống thuốc đúng giờ và đúng liều. Không dùng cây lăn tăn để chữa bệnh hoặc thay thế bất kỳ loại thuốc tây nào khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Duy trì lối sống lành mạnh qua chế độ ăn cân bằng, giảm tinh bột tinh chế, tăng chất xơ từ rau xanh và vận động thể lực ít nhất 30 phút mỗi ngày. Luôn theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà và thăm khám định kỳ.
Cây lăn tăn cho thấy tiềm năng thực nghiệm trên chuột nhờ ức chế DPP-IV và chống oxy hóa, chứ không phải cơ chế ức chế alpha-glucosidase như đồn thổi [1]. Người dân cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ sức khỏe bản thân.
