Cây bướm đêm hay còn gọi là lương thảo dơi (tên khoa học Christia vespertilionis) đang nhận được nhiều sự quan tâm từ cộng đồng người chuộng thảo mộc tự nhiên [1]. Người dùng truyền tai nhau về việc sử dụng lá dạng biến thể màu đỏ hay màu xanh sẽ đem lại hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa tốt hơn.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào phân tích và so sánh đối đầu nồng độ chất chống oxy hóa giữa biến thể lá đỏ và biến thể lá xanh của loài lương thảo dơi. Các dữ liệu khoa học về cây Christia vespertilionis mới chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu các nhóm hợp chất chung của lá, rễ, thân hoặc độc tính trên động vật thực nghiệm [1, 2, 4, 6].
Bí ẩn về màu sắc lá và khả năng chống oxy hóa thực vật
Trong sinh thái thực vật, sắc tố đỏ ở lá cây thường có sự hiện diện của hợp chất nhóm anthocyanin [2]. Nghiên cứu tế bào thực vật chỉ ra rằng các chất chống oxy hóa này đóng vai trò bảo vệ mô thực vật trước các phản ứng gốc tự do [2].
Khi các nhà khoa học thử nghiệm trên các loài thực vật khác để so sánh lá xanh và lá đỏ đối với tổn thương quang hóa do gốc tự do oxy hóa gây ra, hàm lượng tổng polyphenol giữa các cặp lá xanh và đỏ là tương đương nhau [2]. Khả năng kháng chịu gốc tự do in vivo của mô lá đỏ phụ thuộc chặt chẽ vào vị trí anthocyanin tập trung ở lớp tế bào thịt lá (mesophyll) hay lớp biểu bì (epidermis) [2]. Nếu sắc tố đỏ chỉ nằm ở tầng tế bào biểu bì, lá đỏ thậm chí còn nhạy cảm hơn trước tác nhân oxy hóa so với lá xanh [2].
Hiện tượng biến thể màu sắc ở thực vật không đồng nghĩa với việc lá đỏ luôn vượt trội về chống oxy hóa so với lá xanh. Do đó, việc giả định lương thảo dơi lá đỏ tự động chứa nhiều chất chống oxy hóa hơn lá xanh là kết luận chưa có căn cứ khoa học cụ thể cho loài cây này.
Các hợp chất chống oxy hóa ghi nhận trong lương thảo dơi
Mặc dù chưa có dữ liệu đối chiếu riêng hai màu lá, loài lương thảo dơi nói chung đã được khoa học ghi nhận chứa nhiều thành phần có giá trị sinh học [1, 2, 4]. Các chuyển hóa thứ cấp ở thực vật thường gắn liền với tiềm năng phát triển dược liệu nhờ khả năng chống oxy hóa và kháng viêm [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tế bào ung thư vú phân tích các chất trong cây lương thảo dơi đã ghi nhận sự có mặt của flavonoids, coumarins và quinone [3]. Nhóm polyphenols bao gồm flavonoids và coumarins nổi tiếng với hoạt tính chống oxy hóa cao, bên cạnh quinone cũng có tính chống oxy hóa đáng chú ý [3].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra một bất ngờ: dịch chiết rễ ethyl acetate của Christia vespertilionis lại cho hoạt tính chống oxy hóa cao với hàm lượng phenolic lớn hơn, đồng thời biểu hiện hoạt tính tiêu diệt tế bào dòng ung thư vú bộ ba âm tính MDA-MB-231 mạnh hơn so với dịch chiết xuất từ lá [3]. Tác dụng sinh học này có thể đến từ sự kết hợp tương hỗ giữa các hợp chất phytocompound tự nhiên [3].
Các thử nghiệm hoạt tính sinh học từ lá lương thảo dơi
Nghiên cứu về chuyển hóa công bố năm 2024 khảo sát dịch chiết thô từ lá cây Christia vespertilionis thu hái tại Malaysia đã ghi nhận tiềm năng ức chế men alpha-glucosidase [4]. Các nhà khoa học xác định 6 chất chuyển hóa trong lá bao gồm axit palmitic, axit linolenic, 7-tetradecenal, aloeemodin-8-monoglucoside, bruceine I và sanjidin B [4]. Các hợp chất này liên kết cạnh tranh với enzyme qua tương tác kỵ nước và hydro, mở ra hướng nghiên cứu hỗ trợ đường huyết [4].
Về đặc tính kháng ký sinh trùng, nghiên cứu công bố năm 2013 phân tách các bộ phận rễ, lá và thân của Christia vespertilionis bằng methanol và methanol-nước [5]. Kết quả in vitro kháng chủng Plasmodium falciparum NF-54 ghi nhận dịch chiết thân có hoạt lực mạnh nhất với IC50 đạt 7,5 microg/mL, tiếp theo là chiết xuất lá methanolic đạt IC50 32,0 microg/mL [5].
Thử nghiệm in vivo chiết xuất toàn cây trên chuột nhiễm Plasmodium berghei cũng cho thấy khả năng ức chế 87,8% lượng ký sinh trùng trong máu ở ngày thứ 8 [5]. Phân lập hóa học trên cây ghi nhận 15 hợp chất, trong đó có 2 hợp chất lần đầu tiên phát hiện ngoài tự nhiên [5].
Bằng chứng an toàn và cảnh báo độc tính trên gan
Nhiều người dân tại Malaysia sử dụng nước sắc từ lá lương thảo dơi (thường gọi là trà bướm đêm - Mariposa tea) như phương thuốc dân gian chữa bệnh hoặc hỗ trợ ung thư [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng độc học cần được lưu tâm trước khi sử dụng bừa bãi [1].
Một nghiên cứu độc tính bán cấp đường uống trong 28 ngày công bố năm 2018 tiến hành trên 30 chuột cống đực Sprague Dawley chia thành 5 nhóm: đối chứng, nhóm tá dược 5% DMSO, nhóm liều thấp (75 mg/kg), liều trung bình (125 mg/kg) và liều cao (250 mg/kg) [1]. Dịch chiết ethanol từ lá cây được cho uống liên tục mỗi ngày [1].
Kết quả đánh giá huyết học, sinh hóa huyết thanh và mô bệnh học thận không ghi nhận tổn thương đáng kể giữa nhóm đối chứng và can thiệp (p > 0,05) [1]. Tuy nhiên, phân tích mô bệnh học gan lại ghi nhận tổn thương rõ rệt (p < 0,05) [1]. Nhóm liều thấp (430 mg) xuất hiện hoại tử gan mức rất nhẹ; nhóm liều trung bình (700 mg) bị hoại tử nhẹ; nhóm liều cao (1480 mg) ghi nhận mức độ hoại tử từ nhẹ đến trung bình [1]. Hiện tượng thoái hóa gan và viêm gan rất nhẹ cũng được quan sát thấy ở cả 3 nhóm can thiệp [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng chiết xuất từ lá có dược tính mạnh nhất và màu lá đỏ đậm sẽ chứa nhiều chất chống oxy hóa vượt trội hơn lá xanh. Thực tế, nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rễ của cây mới là bộ phận có hoạt tính sinh học và chất chống oxy hóa phenolic cao hơn lá [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc điều trị. Nghiên cứu thực nghiệm trên tế bào ung thư hoặc ức chế ký sinh trùng sốt rét chỉ là bước đầu trong phòng thí nghiệm và trên động vật [1, 2]. Cây hoàn toàn chưa được kiểm chứng lâm sàng để khẳng định hiệu quả chữa khỏi bệnh trên cơ thể người.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh lý mạn tính tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc lương thảo dơi kéo dài do nguy cơ hoại tử gan đã được ghi nhận trên mô hình động vật [1]. Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào để khuyến nghị sử dụng.
Người bệnh tiểu đường hoặc đang dùng thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung, tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Không tự ý uống nước sắc đậm đặc hoặc thay thế các phác đồ y khoa chuẩn mực bằng các bài thuốc truyền miệng [1].
Lương thảo dơi là dược liệu tiềm năng chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid hay coumarin [3]. Dù vậy, chưa có bằng chứng phân định chất lượng chống oxy hóa giữa lá đỏ và lá xanh, đồng thời nguy cơ tổn thương gan khi dùng chiết xuất lá đòi hỏi người tiêu dùng phải hết sức cẩn trọng và tham vấn bác sĩ chuyên khoa [1].
