Cơn cay xộc mũi và mẹo dân gian truyền miệng

Nghẹt mũi, tức nặng xoang trán mỗi khi thời tiết thay đổi là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người. Giữa hàng loạt phương pháp hỗ trợ tại nhà, mẹo ăn một chút củ cải ngựa nghiền tươi để "thông xoang tức thì" được chia sẻ rộng rãi trên các diễn đàn sức khỏe. Chỉ vài giây sau khi nếm, một cảm giác cay nồng bốc thẳng lên hốc mũi, kích thích chảy nước mắt và tạo cảm giác đường thở lập tức thông thoáng.

Tuy nhiên, cảm giác sảng khoái thoáng qua đó có thực sự giúp trị dứt điểm viêm xoang hay không? Câu trả lời ngắn gọn: Củ cải ngựa chứa các hợp chất tạo mùi cay nồng có thể mang lại cảm giác đường thở thông thoáng tạm thời, nhưng đây hoàn toàn không phải phương thuốc chữa dứt điểm viêm xoang. Nếu lạm dụng hoặc hiểu sai bản chất, người bệnh có thể bỏ lỡ giai đoạn điều trị y khoa cần thiết.

Bản chất khoa học: Củ cải ngựa giải phóng chất gì khi ăn?

Củ cải ngựa (tên khoa học là Armoracia rusticana) cùng họ cải với mù tạt và wasabi. Khi củ còn nguyên vẹn, các hợp chất tạo mùi cay nồng thực chất chưa xuất hiện ở dạng tự do. Cây chứa tiền chất glucosinolate, điển hình là sinigrin [1].

Khi mô thực vật bị tổn thương do các tác động cơ học như nhai, nghiền hoặc mài nhỏ, enzyme myrosinase nội sinh sẽ tiếp xúc với cơ chất để phân giải glucosinolate [5, 6]. Phản ứng thủy phân enzyme này tạo ra allyl isothiocyanate (thường viết tắt là AITC), một hợp chất chứa lưu huỳnh dễ bay hơi [2]. Quá trình chuyển hóa và giải phóng allyl isothiocyanate từ glucosinolate trong các loại rau họ cải đạt tỷ lệ từ 73,13% đến 102,13% [1].

Một phân tích bằng phương pháp sắc ký khí cho thấy, trong phần dịch chiết củ cải ngựa dùng làm phụ gia thực phẩm tự nhiên, hàm lượng allyl isothiocyanate chiếm tới 85,4%, và tổng các hợp chất isothiocyanate xác định được lên tới 95,4% [3]. Ngoài ra, sản phẩm phân hủy tự nhiên của allyl isothiocyanate trong dịch chiết này còn có allyl cyanide ở mức 1,73%, allylamine ở mức 67 microgam/gam, cùng lượng nhỏ beta-phenylethyl cyanide (0,13%) và allyl sulfide (0,46%) [3]. Chính lượng allyl isothiocyanate đậm đặc và cực kỳ dễ bay hơi này là thủ phạm tạo nên mùi hăng nồng xộc thẳng lên vòm họng và khoang mũi khi ăn.

Tại sao ăn củ cải ngựa lại có cảm giác "thông xoang tức thì"?

Nhiều người lầm tưởng rằng chất cay trong củ cải ngựa làm tan dịch mủ xoang hay làm co mạch mũi giống như các loại thuốc xịt co mạch tân dược. Thực tế, cơ chế sinh học đằng sau hiện tượng này diễn ra hoàn toàn khác.

Một nghiên cứu công bố năm 2004 trên tạp chí khoa học đã làm sáng tỏ cơ chế thụ cảm phân tử của chất cay này [4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện allyl isothiocyanate trong dầu mù tạt và củ cải ngựa kích thích đầu mút sợi thần kinh cảm giác thông qua việc hoạt hóa kênh ion TRP có tên ANKTM1 [4]. Đây là thụ thể chịu trách nhiệm phát hiện các kích thích nhiệt độ lạnh gây hại và tín hiệu kích ứng hóa học [4].

Cùng với việc kích hoạt các thụ thể thần kinh cảm giác phân bố dày đặc ở niêm mạc hầu họng và hốc mũi, hợp chất dễ bay hơi này khử cực nhóm nơ-ron cảm giác sơ cấp [4]. Kích thích mạnh này gây phản xạ thần kinh tức thì: hắt hơi, tăng tiết nước mắt và kích thích chảy dịch mũi loãng. Luồng khí hít vào mang lại cảm giác the mát mãnh liệt đánh lừa hệ thần kinh rằng khoang mũi đã rộng hơn, tạo cảm giác "thông thoáng" tạm thời chỉ sau vài giây.

Nghiên cứu kháng khuẩn: Tác dụng trong ống nghiệm nói lên điều gì?

Không thể phủ nhận củ cải ngựa có các đặc tính sinh học đáng chú ý đã được giới khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, việc đánh giá đúng mức độ và bối cảnh nghiên cứu là yếu tố sống còn để tránh ngộ nhận.

Năm 2013, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của hỗn hợp isothiocyanate chiết xuất từ thảo dược sen cạn (Tropaeoli majoris herba) và củ cải ngựa (Armoracia rusticanae radix) – một chế phẩm được cấp phép sử dụng trong điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên và tiết niệu [5]. Nghiên cứu tiến hành bằng kỹ thuật pha loãng thạch trong ống nghiệm đối với các chủng vi khuẩn và vi nấm gây bệnh quan trọng trên lâm sàng [5].

Kết quả cho thấy hỗn hợp chứa benzyl-, allyl-, và phenylethyl-isothiocyanate ức chế mạnh các vi khuẩn như Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Serratia marcescens, Proteus vulgaris và nấm men Candida spp., với nồng độ ức chế tối thiểu 90% (MIC90) dao động từ mức nhỏ hơn hoặc bằng 0,0005% đến 0,004% thể tích [5]. Một số vi khuẩn khác như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, liên cầu Streptococcus pyogenes, phế cầu Streptococcus pneumoniae, Klebsiella pneumoniae, trực khuẩn đại tràng E. coli và trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa có độ nhạy cảm trung bình (MIC90 từ 0,004% đến 0,125%), nhưng nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC90) lại cao hơn từ 2 đến 7 bậc pha loãng [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận cả vi khuẩn kháng thuốc và không kháng thuốc đều có độ nhạy cảm tương tự trước chế phẩm thử nghiệm này [5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cũng xác nhận allyl isothiocyanate có hoạt tính ức chế vi sinh vật và côn trùng. Năm 2016, nghiên cứu về mù tạt và allyl isothiocyanate cho thấy nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của chất này đối với vi khuẩn E. coli O157:H7 và S. aureus nằm trong khoảng 10 đến 100 microgam/ml [2]. Ngoài ra, tinh dầu củ cải ngựa và allyl isothiocyanate nguyên chất cũng được chứng minh có độc tính tiếp xúc và xông hơi mạnh trên mạt bụi nhà Dermatophagoides farinae, với nồng độ gây chết 50% (LC50) sau 24 giờ lần lượt là 1,54 microgam/cm2 và 2,52 microgam/cm2 [6]. Hợp chất này cũng thể hiện độc tính diệt sâu hại như ấu trùng Bradysia odoriphaga trong nông nghiệp [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu trên, độc giả cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và việc ăn uống thực tế. Mặc dù củ cải ngựa chứa hoạt chất có khả năng kháng khuẩn phổ rộng trong đĩa thạch thí nghiệm [5], việc ăn trực tiếp củ cải ngựa qua đường tiêu hóa không thể tạo ra nồng độ hoạt chất tương đương tại các hốc xoang trán hay xoang hàm.

Bệnh lý viêm xoang thường do niêm mạc phù nề bít tắc các lỗ thông xoang, ứ đọng dịch nhầy, nhiễm khuẩn sâu trong hốc xương hoặc do cơ địa dị ứng, polyp mũi. Cảm giác thông mũi từ củ cải ngựa chỉ là phản xạ thần kinh tạm thời do kích hoạt kênh ion ANKTM1 [4]. Nó không có khả năng dẫn lưu mủ sâu trong xoang hay triệt tiêu hoàn toàn ổ viêm nhiễm thực thể.

Hơn nữa, một nghiên cứu độc chất học công bố năm 1985 phát hiện allyl isothiocyanate gây đột biến gen gián tiếp trên chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium TA100 khi có mặt hệ thống chuyển hóa từ dịch đồng nhất gan chuột [8]. Hợp chất này trước đó cũng từng được ghi nhận gây u nhú tế bào chuyển tiếp ở bàng quang chuột cống đực F344 trong điều kiện thí nghiệm liều cao [8]. Do đó, việc tự ý bào chế, xông hít nồng độ đậm đặc hoặc hấp thu lượng lớn allyl isothiocyanate tinh khiết hoàn toàn không được khuyến khích.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ cải ngựa

Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng "càng cay xộc mũi thì xoang càng mau lành". Cảm giác bỏng rát ở niêm mạc thực chất là phản ứng viêm và kích ứng dây thần kinh cảm giác [4]. Nếu hít hoặc ăn quá nhiều gia vị cay nồng, niêm mạc mũi họng vốn đang tổn thương có thể bị kích ứng nặng hơn, phù nề phản ứng dữ dội hơn sau khi cơn cay qua đi.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng củ cải ngựa có thể thay thế thuốc kháng sinh hoặc thuốc xịt mũi được bác sĩ kê đơn. Việc bỏ dở phác đồ y khoa để dựa vào các loại gia vị cay có thể khiến viêm xoang cấp tính diễn tiến thành viêm xoang mạn tính hoặc lan sang các vùng lân cận như mắt và màng não.

Hiểu lầm thứ ba là nhỏ nước ép củ cải ngựa trực tiếp vào mũi. Đây là hành động cực kỳ nguy hiểm, có thể làm bỏng hóa học niêm mạc đường thở, gây loét và phá hủy lớp lông chuyển bảo vệ tự nhiên của mũi.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là gia vị quen thuộc trong ẩm thực, củ cải ngựa không phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt với những người có cơ địa nhạy cảm:

  • Người có bệnh lý dạ dày, tá tràng: Vị cay hăng từ isothiocyanate kích thích mạnh niêm mạc tiêu hóa, có thể làm bùng phát cơn đau dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản.
  • Người mắc bệnh viêm đường tiết niệu hoặc sỏi thận: Các sản phẩm chuyển hóa của isothiocyanate bài tiết qua thận có thể gây kích ứng đường tiểu.
  • Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Hiện chưa có đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng về việc dùng củ cải ngựa liều cao điều trị cho phụ nữ mang thai hoặc trẻ em; dữ liệu hiện có chủ yếu trên vi sinh vật, động vật và người trưởng thành [1, 3, 4]. Do đó, các nhóm đối tượng này chỉ nên dùng như gia vị ăn uống thông thường với lượng vừa phải, không dùng dạng cô đặc để trị bệnh.
  • Người đang có ổ loét họng, viêm thanh quản: Hơi cay bốc lên có thể kích thích cơn co thắt thanh quản hoặc gây ho sặc sụa.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích vị cay nồng đặc trưng và muốn tận dụng củ cải ngựa để kích thích vị giác và hỗ trợ giảm nghẹt mũi tạm thời, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Dùng dạng tươi nghiền: Khi củ cải ngựa bị mài hoặc nghiền nhỏ, phản ứng enzyme myrosinase mới xúc tác tạo ra allyl isothiocyanate [5, 6]. Do đó, củ cải ngựa mài tươi dùng ngay sẽ có hương vị và tác động cảm giác mạnh nhất so với củ để nguyên.
  • Liều lượng vừa phải: Chỉ nên dùng một lượng nhỏ như gia vị kèm trong bữa ăn (khoảng một thìa cà phê nhỏ củ mài nhuyễn ăn cùng cá, thịt hoặc pha nước chấm). Không cố nuốt hoặc hít sâu những thìa lớn để "thử thách" xoang.
  • Tuyệt đối không xông hít trực tiếp: Không giã nát củ cải ngựa để ghé sát mũi hít hơi đậm đặc, và tuyệt đối không nhỏ dịch ép vào khoang mũi.
  • Kết hợp chăm sóc chuẩn mực: Khi bị nghẹt mũi xoang, hãy ưu tiên các biện pháp đã được y học công nhận như rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm, uống đủ nước, giữ ấm cơ thể và ngủ đủ giấc.

Tóm lại, củ cải ngựa là một loại gia vị độc đáo có hoạt tính sinh học thú vị, có thể đem lại cảm giác "mở mũi" sảng khoái tức thì nhờ kích hoạt thụ thể thần kinh cảm giác. Tuy nhiên, gia vị này không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị y khoa. Khi các triệu chứng đau nhức xoang, chảy mủ kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được thăm khám và điều trị bài bản.