Nhiều người truyền tai nhau dùng rau mã lan (còn gọi là hài nhi cúc, ngải cúc dại) như một bài thuốc dân gian nhằm thanh nhiệt, giải độc và hạ acid uric máu. Khi tỷ lệ mắc bệnh tăng acid uric máu và gút ngày càng gia tăng, nhu cầu tìm kiếm các loại rau cỏ tự nhiên để hỗ trợ cải thiện chỉ số này trở nên phổ biến.
Tuy nhiên, câu trả lời chính xác từ góc độ khoa học hiện nay là: chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận việc ăn hài nhi cúc giúp hạ chỉ số acid uric máu. Mọi dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở các quan sát tiền lâm sàng trên động vật đối với các dịch chiết thảo mộc, hoàn toàn không tương đồng với chế độ ăn uống thông thường hàng ngày của con người.
Cơ chế tác động và gánh nặng của acid uric cao
Tăng acid uric máu là tình trạng rối loạn chuyển hóa purine bất thường, xảy ra khi lượng acid uric dư thừa tích tụ trong máu [1]. Tình trạng này có liên quan mật thiết đến nhiều vấn đề sức khỏe mạn tính như bệnh tim mạch, tăng huyết áp, viêm khớp gút và bệnh lý tại thận [1]. Chế độ ăn giàu purine, lạm dụng rượu bia, dùng nhiều đường fructose cùng thói quen ít vận động, thiếu ngủ là những yếu tố kích hoạt chính khiến nồng độ acid uric tăng cao [1].
Khi nồng độ acid uric huyết thanh tăng kéo dài, hoạt chất này kích hoạt tình trạng stress oxy hóa và làm rối loạn chức năng nội mô [2]. Hậu quả dẫn tới sự phát triển của tình trạng tăng huyết áp toàn thân và tăng áp lực cầu thận, kéo theo việc tăng sức cản mạch máu thận và sụt giảm lưu lượng máu đến thận [2]. Nồng độ acid uric cao còn có khả năng kích hoạt quá trình chuyển đổi biểu mô - trung mô gây tổn thương trực tiếp các tế bào biểu mô ống thận [2].
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy acid uric kích hoạt phospholipase A2 nội bào cùng yếu tố phiên mã gây viêm NF-kappaB trong ống nghiệm, từ đó ức chế tế bào biểu mô ống lượn gần phân chia [2]. Tình trạng tăng acid uric huyết thanh cũng kích thích thận sản sinh các cytokine gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), chemokine MCP-1 và kích thích mạch máu biểu hiện COX-2 [2]. Sự tích tụ acid uric dai dẳng được xem là yếu tố nguy cơ gây xơ hóa và thúc đẩy bệnh thận tiến triển [2].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về thảo dược và mô hình động vật?
Về mặt khoa học, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người khảo sát tác dụng hạ acid uric của cây hài nhi cúc (rau mã lan). Các bằng chứng về thảo dược tự nhiên hạ acid uric chủ yếu xuất phát từ mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc tổng hợp lý thuyết cơ chế sinh học [1], [3].
Năm 2021, một nghiên cứu tiền lâm sàng đã tiến hành so sánh đặc tính hạ lipid và acid uric của bốn loại dịch chiết thảo dược gồm Azadirachta indica A. Juss., Trigonella foenum-graecum L., Allium sativum L. và Zingiber officinale Roscoe trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo [3]. Trong nghiên cứu này, 55 con chuột khỏe mạnh được chia thành 11 nhóm điều trị khác nhau [3]. Hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng số được định lượng lần lượt bằng phương pháp Folin-Ciocalteu và phương pháp quang phổ tử ngoại dùng nhôm clorid [3].
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết cồn của cây Azadirachta indica chứa hàm lượng phenolic và flavonoid cao nhất [3]. Nhóm chuột dùng Azadirachta indica ở cả chế độ ăn bình thường và chế độ ăn giàu chất béo đều cho thấy xu hướng tăng cân giảm hơn so với các nhóm thảo dược còn lại [3]. Ở liều 400 mg/kg thể trọng, dịch chiết cồn Azadirachta indica giúp làm giảm nồng độ cholesterol huyết thanh, triglyceride và acid uric huyết thanh có ý nghĩa thống kê (p < 0.001) so với nhóm đối chứng [3]. Kiểm tra mô bệnh học ghi nhận khối lượng trung bình của gan và thận giảm đáng kể ở nhóm dùng Azadirachta indica bình thường [3].
Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu năm 2021 là thử nghiệm thực hiện trên mô hình 55 con chuột béo phì, dùng dịch chiết cô đặc bằng cồn với liều lượng tính theo cân nặng động vật (400 mg/kg), hoàn toàn không nghiên cứu trên cơ thể người và không sử dụng cây hài nhi cúc [3]. Do đó, việc suy diễn kết quả từ chuột sang tác dụng hạ acid uric của món rau hài nhi cúc ở người là thiếu cơ sở khoa học.
Bên cạnh đó, các đánh giá tổng quan công bố năm 2022 về các hợp chất polyphenol tự nhiên từ thực vật như trà (Camellia sinensis) cho thấy cơ chế hạ acid uric tiềm năng bao gồm ức chế men xanthine oxidase (làm giảm tổng hợp acid uric), hoạt hóa con đường Nrf2 và điều hòa các chất vận chuyển urate tại thận để tăng đào thải qua nước tiểu [1]. Việc tiêu thụ khoảng 5 g trà mỗi ngày được ghi nhận có thể đem lại lợi ích trong hỗ trợ phòng ngừa tăng acid uric máu [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng hiện tại cho thấy sự can thiệp từ chế độ ăn uống là một chiến lược nhiều tiềm năng để kiểm soát nồng độ acid uric và hỗ trợ phòng ngừa bệnh [1]. Việc bổ sung các loại rau xanh tự nhiên trong bữa ăn mang lại nguồn chất xơ, vitamin và khoáng chất có lợi cho sức khỏe chuyển hóa nói chung. Tuy nhiên, giới hạn khoa học hiện tại là khoảng cách rất lớn giữa phòng thí nghiệm và thực tiễn lâm sàng.
Các thử nghiệm can thiệp trên người bệnh tăng acid uric máu không triệu chứng kèm bệnh thận mạn tính dù cho thấy việc hạ nồng độ acid uric là an toàn và có thể làm chậm tiến triển bệnh thận, nhưng quy mô nghiên cứu còn hạn chế với số lượng người tham gia tương đối nhỏ [4]. Nhiều nghiên cứu quy mô lớn hơn vẫn đang được yêu cầu để làm rõ hiệu quả thực sự trước khi đưa ra khuyến nghị điều trị hạ acid uric cho nhóm bệnh nhân này [4].
Mọi hoạt chất sinh học thực vật khi được chứng minh trên mô hình động vật hay ống nghiệm đều sử dụng dạng chiết xuất cô đặc với nồng độ cao [3]. Việc ăn trực tiếp một loại rau củ qua đường tiêu hóa không thể đảm bảo nồng độ hoạt chất tương đương như các mẫu thử chiết xuất trong phòng thí nghiệm.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau hài nhi cúc hạ acid uric
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng thực phẩm tự nhiên với thuốc đặc trị gút. Nhiều người cho rằng khi phát hiện acid uric máu tăng cao chỉ cần tìm mua rau mã lan (hài nhi cúc) về sắc uống hoặc nấu canh ăn hàng ngày là có thể "đánh bay" acid uric mà không cần dùng thuốc. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thảo mộc "hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Sử dụng một loại rau dược liệu không rõ nguồn gốc, liều lượng tùy tiện hoặc thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày bằng nước sắc có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là ở những người đã có sẵn tổn thương cơ quan bài tiết.
Đồng thời, tăng acid uric máu không chỉ liên quan đến khớp gút mà còn là yếu tố dự báo sự xuất hiện và tiến triển của bệnh thận mạn tính trong nhiều quần thể dân số [4]. Tại thận, rối loạn chuyển hóa acid uric còn là yếu tố nguy cơ dẫn đến sự hình thành sỏi tiết niệu chứa canxi cũng như sỏi acid uric [5]. Trong nghiên cứu đánh giá tải purine qua đường uống trên 78 bệnh nhân có sỏi canxi, 5 bệnh nhân sỏi acid uric và 34 người không có sỏi, các rối loạn acid uric tiềm ẩn hoặc tăng acid uric niệu đã xuất hiện ở phần lớn bệnh nhân tạo sỏi [5]. Do đó, việc tự ý dùng rau cỏ thay thế điều trị y khoa có thể khiến tình trạng tích tụ sỏi và suy giảm chức năng thận diễn tiến âm thầm.
Ai nên thận trọng?
Những người được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính hoặc tổn thương thận cấp tính cần đặc biệt thận trọng với mọi liệu pháp truyền miệng [2]. Khi chức năng thanh thải của thận bị suy giảm, tình trạng tăng acid uric máu diễn ra rất phổ biến [2]. Việc tự ý bổ sung các loại nước sắc thảo mộc chưa qua kiểm chứng có thể gây rối loạn điện giải hoặc làm tăng áp lực lọc của cầu thận [2].
Phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ có thai là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian từ thảo mộc để hạ acid uric. Trong thai kỳ, tăng acid uric máu (> 4.5 mg/dL) là dấu ấn sinh học lâm sàng sớm của tiền sản giật - sản giật (thường xuất hiện ở tuần thai thứ 20 trở xuống) [6]. Nồng độ acid uric tăng liên quan đến tổn thương nội mô, co thắt mạch máu và là yếu tố dự báo các biến chứng nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi [6], [7]. Mọi bất thường về acid uric trong thai kỳ phải được theo dõi và xử trí trực tiếp bởi bác sĩ sản khoa [6].
Người đang điều trị bệnh gút cấp, người có sỏi tiết niệu hoặc người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh nền tim mạch không nên tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng thảo dược. Việc thiếu phác đồ chuẩn y khoa có thể dẫn tới những đợt viêm khớp gút cấp bùng phát dữ dội hoặc biến chứng tim mạch nghiêm trọng [1], [8].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và chế độ ăn cân bằng
Đối với rau hài nhi cúc (rau mã lan), nếu dùng như một loại rau ăn thông thường trong bữa cơm gia đình, bạn chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, chế biến sạch sẽ như nấu canh hoặc luộc chín. Tuyệt đối không dùng rau này với mục đích thay thế thuốc hạ acid uric hoặc thuốc chữa bệnh gút do bác sĩ kê đơn. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung loại thảo mộc này vào chế độ ăn.
Để kiểm soát acid uric máu một cách an toàn và khoa học dựa trên bằng chứng y học, người bệnh cần thực hiện các biện pháp điều chỉnh lối sống tổng thể:
- Hạn chế các nguồn thực phẩm chứa hàm lượng purine quá cao như nội tạng động vật, thịt đỏ và hải sản [1].
- Tránh xa rượu bia và hạn chế tối đa đồ uống chứa nhiều đường fructose công nghiệp [1].
- Duy trì việc uống đủ nước mỗi ngày nhằm hỗ trợ thận bài tiết acid uric qua đường nước tiểu [1]. Có thể sử dụng trà thảo mộc thông thường ở lượng chừng mực (khoảng 5 g lá trà mỗi ngày) như một phần của lối sống phòng ngừa [1].
- Xây dựng thói quen vận động thể chất thường xuyên và đảm bảo ngủ đủ giấc mỗi ngày để duy trì chuyển hóa ổn định [1].
Tóm lại, hài nhi cúc hay rau mã lan hiện chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng xác nhận khả năng hạ acid uric máu ở người. Thay vì đặt kỳ vọng vào một loại thảo mộc truyền miệng, việc duy trì lối sống khoa học, tuân thủ chế độ dinh dưỡng ít purine và lắng nghe tư vấn của bác sĩ chuyên khoa vẫn là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất.