Ăn kem lạnh khi viêm họng hạt: giảm đau tạm thời hay làm bệnh nặng?

Khi họng đau rát, vướng víu do các tổ chức lympho ở thành sau họng sưng nề thành từng hạt, nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn một que kem mát lạnh để xoa dịu cảm giác khó chịu. Cảm giác the buốt, ngọt ngào lan tỏa dường như khiến cơn đau biến mất gần như ngay lập tức, tạo cảm giác tình trạng viêm đã được đẩy lùi. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn kem lại gặp phải tình trạng họng đỏ rát dữ dội hơn, hạt lympho sưng to và triệu chứng viêm trở nên dai dẳng.

Về mặt y học, ăn kem lạnh khi bị viêm họng chỉ mang lại tác dụng gây tê bề mặt và giảm đau đánh lừa cảm giác trong chốc lát. Bản chất nhiệt độ quá thấp của kem không tiêu diệt được căn nguyên gây bệnh, ngược lại còn tiềm ẩn nguy cơ kích thích co thắt mạch máu cục bộ, làm suy giảm tuần hoàn tại niêm mạc họng và khiến quá trình viêm tiến triển nặng nề hơn. Do đó, việc lạm dụng đồ lạnh như kem để chữa đau họng là một giải pháp lợi bất cập hại.

Cơn sốt kem lạnh và thắc mắc của người viêm họng hạt

Viêm họng hạt là tình trạng viêm nhiễm mạn tính tại niêm mạc vùng họng và các mô lympho dưới niêm mạc. Biểu hiện đặc trưng của bệnh là thành sau họng xuất hiện nhiều hạt lympho gồ lên màu đỏ hoặc hồng, kèm theo triệu chứng ngứa rát, vướng víu, nuốt nghẹn và ho khan kéo dài. Hầu hết các đợt bùng phát viêm họng cấp hoặc viêm đường hô hấp trên thông thường bắt nguồn từ virus, chiếm khoảng 40% các trường hợp phân lập được tác nhân gây bệnh ^[1].

Chính vì cảm giác đau rát liên tục này, nhiều bệnh nhân tìm kiếm những phương pháp giảm đau nhanh chóng tại nhà mà không cần dùng thuốc kháng sinh bừa bãi. Nhiều người cho rằng nước đá hoặc kem lạnh có thể dập tắt ổ viêm tương tự như việc chườm đá khi bị bong gân hay chấn thương cơ học bên ngoài. Nhận định này xuất phát từ trải nghiệm thực tế khi nhiệt lạnh tiếp xúc với họng, tạo ra cảm giác the mát tức thì, làm dịu đi cảm giác bỏng rát đang hành hạ người bệnh.

Dẫu vậy, niêm mạc hầu họng có cấu tạo mô học mỏng manh và mạng lưới vi mạch máu phong phú, khác biệt hoàn toàn với vùng da bên ngoài cơ thể. Việc đưa một khối thực phẩm đông lạnh với nhiệt độ âm hoặc sát 0 độ C vào tiếp xúc trực tiếp với vùng họng đang tổn thương là một tác động nhiệt học rất mạnh. Câu hỏi đặt ra là liệu phản ứng tê lạnh này đơn thuần là một cơ chế ức chế thần kinh tạm thời hay thực sự là mầm mống kích thích khiến tình trạng viêm họng hạt trở nên trầm trọng hơn.

Cơ chế thần kinh nhiệt lạnh và phản xạ co thắt mạch tại chỗ

Khi ăn kem lạnh, luồng nhiệt độ thấp tiếp xúc trực tiếp với lớp biểu mô của thành họng và tác động ngay lập tức lên các thụ thể cảm nhận nhiệt độ cùng các kênh ion nhạy cảm nhiệt. Trong các nghiên cứu sinh học, các kênh thụ thể tiềm tàng thoáng qua (TRP channels) đóng vai trò then chốt trong con đường dẫn truyền tín hiệu cảm giác và phản ứng viêm thần kinh tại đường hô hấp ^[2]. Nhiệt lạnh cực độ sẽ ức chế tạm thời sự dẫn truyền xung thần kinh cảm giác đau từ các sợi thần kinh ngoại vi về tủy sống và não bộ. Nhờ sự phong bế tức thời này, não bộ không nhận được tín hiệu đau rát, mang lại cảm giác dễ chịu và tê mát tạm thời cho người bệnh.

Tuy nhiên, song hành cùng hiện tượng phong bế thần kinh cảm giác là phản xạ vận mạch tự nhiên của cơ thể trước kích thích nhiệt độ quá thấp. Khi gặp lạnh đột ngột, các mạch máu nuôi dưỡng niêm mạc họng co thắt mạnh nhằm hạn chế sự mất nhiệt. Sự co thắt vi mạch này làm giảm lưu lượng máu tưới đến vùng hầu họng đang bị tổn thương, cản trở việc vận chuyển các tế bào miễn dịch tự nhiên đến để thực bào vi khuẩn hoặc dọn dẹp ổ viêm.

Hơn thế nữa, sau khi phản xạ co mạch kết thúc và kem lạnh tan hết, cơ thể sẽ có xu hướng giãn mạch phản ứng để tái tưới máu bù trừ. Quá trình giãn mạch thứ phát này thường đi kèm hiện tượng thoát dịch phù nề mạnh hơn, làm gia tăng lưu lượng tuần hoàn xung huyết đột ngột tại các tổ chức hạt lympho. Hậu quả là người bệnh sau một khoảng thời gian ngắn cảm thấy dễ chịu sẽ phải đối mặt với cảm giác họng sưng tấy, khô rát và đau nhức tăng lên gấp nhiều lần so với trước khi ăn kem.

Các yếu tố môi trường và kích ứng vật lý làm bùng phát viêm họng

Bản chất của các phản ứng viêm tại họng không chỉ bắt nguồn từ sự xâm nhập của mầm bệnh mà còn chịu tác động rất lớn từ các yếu tố lý hóa của môi trường xung quanh. Nghiên cứu tổng quan về các yếu tố phi nhiễm trùng đã xây dựng một mô hình thực nghiệm sử dụng luồng không khí khô và lạnh để kích thích có kiểm soát tình trạng viêm họng ở người tình nguyện khỏe mạnh ^[2]. Kết quả thực nghiệm cho thấy kích thích vật lý từ nhiệt lạnh và độ ẩm thấp đã trực tiếp khởi phát quá trình viêm niêm mạc họng có thể định lượng được thông qua nồng độ các chất trung gian gây viêm trong dịch rửa vùng họng ^[2].

Mô hình thực nghiệm này đã chứng minh rằng các yếu tố lý hóa từ môi trường có thể kích hoạt các phản ứng viêm thần kinh thông qua các thụ thể cytokine và kênh TRP tại niêm mạc họng ^[2]. Điều này giải thích tại sao việc tiếp xúc trực tiếp với nhiệt độ quá thấp như kem đông lạnh hoàn toàn có thể trở thành một yếu tố kích ứng cơ học và nhiệt học, tự thân kích hoạt chuỗi phản ứng viêm mà không cần sự hiện diện của một chủng vi khuẩn mới ^[2].

Bên cạnh tác động vật lý của nhiệt lạnh, hàm lượng đường và chất béo bão hòa đậm đặc trong kem công nghiệp cũng là một tác nhân gây kích ứng bất lợi. Lớp kem đặc quánh khi đi qua họng sẽ bao phủ bề mặt niêm mạc, làm tăng độ nhớt của chất nhầy họng và gây khô dịch tiết bảo vệ tự nhiên. Hỗn hợp đường ngọt này còn tạo môi trường thuận lợi để vi sinh vật thường trú trong khoang miệng bám dính và phát triển, khiến tình trạng kích thích vùng hầu họng kéo dài dai dẳng hơn.

Đau họng từ vi sinh vật và rủi ro từ thực phẩm bảo quản lạnh

Đau họng là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến bệnh nhân phải tìm đến sự chăm sóc y tế ban đầu [1, 5]. Đa số các trường hợp viêm họng là lành tính, do virus gây ra và có thể tự khỏi mà không cần can thiệp kháng sinh đặc hiệu [5, 6]. Trong số các căn nguyên vi khuẩn gây viêm họng nguyên phát ở trẻ em, liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A (GABHS) chỉ chiếm dưới 30% trường hợp nhưng lại là đối tượng cần quan tâm hàng đầu do nguy cơ gây biến chứng thấp tim ^[1]. Việc nhận diện và điều trị đúng viêm họng do liên cầu khuẩn đòi hỏi liệu trình kháng sinh kéo dài 10 ngày để dự phòng nguy cơ thấp tim ^[3].

Đáng chú ý, các loại thực phẩm bảo quản lạnh chế biến không đảm bảo vệ sinh có thể trở thành nguồn lây truyền bệnh lý đường hô hấp nguy hiểm. Một nghiên cứu tổng quan dịch tễ học đã chỉ ra rằng thực phẩm bảo quản lạnh kém chất lượng có thể là nguyên nhân gây ra các đợt dịch viêm họng do liên cầu khuẩn lây qua đường ăn uống ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận thời gian ủ bệnh qua đường thực phẩm ngắn hơn và tỷ lệ tấn công rất cao, dao động từ 51% đến 90% số người tiếp xúc ^[4]. Các triệu chứng như đau họng, ban đỏ vùng họng, phì đại amidan và sưng hạch dưới hàm xuất hiện với tần suất áp đảo ^[4].

Mặc dù kem lạnh công nghiệp thường được thanh trùng, nhưng nếu kem tự làm hoặc bảo quản trong điều kiện không chuẩn xác, vi khuẩn có thể tồn tại và xâm nhập trực tiếp vào vùng niêm mạc họng đang bị tổn thương cơ học bởi nhiệt lạnh. Vi khuẩn gây bệnh thường bắt nguồn từ bàn tay hoặc vùng hầu họng của người chế biến thực phẩm truyền vào thức ăn ^[4]. Khi niêm mạc họng đang suy yếu do viêm mạn tính và bị thiếu máu cục bộ bởi phản xạ co mạch do ăn kem, nguy cơ bội nhiễm các vi khuẩn nguy hiểm từ thức ăn hoặc từ chính hệ vi sinh vật cơ hội trong khoang miệng sẽ gia tăng đáng kể.

Giải pháp giảm đau tại chỗ: Nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?

Để tìm kiếm các giải pháp kiểm soát cơn đau họng an toàn, y học hiện đại đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Điển hình là một nghiên cứu lâm sàng tiến cứu, đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, có nhóm chứng bằng giả dược năm 2021 được thiết kế tại 7 trung tâm y tế ở Trung Quốc trên 240 trẻ em mắc viêm họng cấp hoặc viêm amidan ^[5]. Thử nghiệm này đánh giá hiệu quả giảm đau tức thì của thuốc xịt Khai Hầu Kiếm so với giả dược trong 5 ngày liên tiếp ^[5]. Các nhà nghiên cứu theo dõi thời gian khởi phát giảm đau, thời lượng tác dụng, diện tích dưới đường cong điểm đau theo thang Wong-Baker trong 0 đến 3 giờ và các biến cố bất lợi ^[5].

Bên cạnh dạng xịt, các sản phẩm viên ngậm thảo dược hoặc chứa hoạt chất kháng khuẩn tại chỗ cũng được đánh giá tính dung nạp để hỗ trợ giảm triệu chứng. Một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở năm 2013 thực hiện trên 102 trẻ em khỏe mạnh từ 6 đến 12 tuổi (trong số 108 trẻ được sàng lọc) đã đánh giá mức độ chấp nhận vị giác của hai loại viên ngậm chứa amylmetacresol và 2,4-dichlorobenzyl alcohol (AMC/DCBA) vị dâu và vị cam ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các viên ngậm họng không kê đơn đã được chứng minh lâm sàng có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ giảm triệu chứng viêm họng cấp nhanh chóng và hiệu quả ^[6].

Những thử nghiệm trên cho thấy xu hướng y khoa là ưu tiên các chế phẩm ngậm hoặc xịt có kiểm soát về thành phần, độ an toàn và dược lý học rõ ràng để làm dịu cơn đau cục bộ [1, 5]. Khác với kem lạnh vốn chứa nhiều đường béo và độ lạnh khó kiểm soát, các dạng bào chế chuẩn mực vừa duy trì được nồng độ hoạt chất giảm đau tại chỗ, vừa tránh gây ra cú sốc nhiệt co thắt mạch máu có hại cho niêm mạc hầu họng.

Lợi ích tạm thời và giới hạn của bằng chứng khoa học

Không thể phủ nhận rằng cảm giác lạnh từ một thìa kem có thể tạo ra cảm giác the mát, làm dịu tức thì sự bỏng rát khó chịu ở cổ họng nhờ tác dụng gây tê thụ thể thần kinh tại chỗ. Một số người sau phẫu thuật cắt amidan đôi khi được khuyên dùng thức ăn mát nhẹ để giảm sưng nề trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, điều này chỉ áp dụng trong điều kiện kiểm soát và không đồng nghĩa với việc ăn kem lạnh là phương pháp điều trị an toàn cho người đang mắc viêm họng hạt mạn tính.

Các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ rõ rằng viêm họng do các yếu tố phi nhiễm trùng và phản ứng viêm thần kinh phụ thuộc rất nhiều vào tác động môi trường vật lý ^[2]. Mặc dù mô hình dùng khí lạnh khô chứng minh được tính kích ứng gây viêm ^[2], nhưng chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa nào xác nhận ăn kem lạnh là một liệu pháp y khoa giúp chữa khỏi hoặc rút ngắn thời gian mắc viêm họng cấp hay mạn tính.

Tác dụng làm tê của nhiệt lạnh chỉ là liệu pháp xoa dịu triệu chứng ngắn hạn trong vài phút. Khi hiệu ứng tê liệt thần kinh biến mất, nguy cơ tổn thương tế bào do sốc nhiệt và tình trạng viêm tăng nặng là hoàn toàn có thật. Do đó, người bệnh không nên nhầm lẫn giữa sự dễ chịu cảm tính tạm thời với việc niêm mạc họng đang hồi phục và lành thương thực sự.

Những hiểu lầm phổ biến khi bị viêm họng hạt

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của bệnh nhân viêm họng là tự ý mua thuốc kháng sinh uống mỗi khi thấy đau rát cổ họng. Thực tế cho thấy đa số các trường hợp đau họng là do nhiễm virus và không cần điều trị bằng kháng sinh đặc hiệu ^[3]. Việc các biểu hiện lâm sàng của viêm họng do virus và vi khuẩn có sự trùng lặp rất lớn đã dẫn đến tình trạng lạm dụng kháng sinh tràn lan trong cộng đồng ^[1]. Kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt virus hay làm teo các hạt lympho viêm mạn tính mà chỉ gây thêm gánh nặng cho hệ tiêu hóa và tăng nguy cơ kháng thuốc.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "lấy độc trị độc", cho rằng ăn thật nhiều đồ đông lạnh sẽ giúp họng quen dần với nhiệt độ thấp và trở nên "khỏe hơn". Đây là suy nghĩ thiếu cơ sở khoa học bởi niêm mạc đường hô hấp trên cần độ ẩm và nhiệt độ ấm áp tự nhiên để các tế bào biểu mô có lông chuyển hoạt động hiệu quả, quét sạch dịch nhầy và vi khuẩn ra ngoài. Việc liên tục dội nhiệt lạnh vào họng chỉ làm tê liệt chức năng thanh thải của lớp lông chuyển này, biến vùng hầu họng thành mục tiêu dễ bị tổn thương hơn.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các loại kem trái cây chứa nhiều vitamin C sẽ vừa làm dịu họng vừa tăng cường miễn dịch. Thực tế, tính acid tự nhiên trong một số loại trái cây kết hợp với đường tinh luyện trong kem sẽ gây xót và kích thích mạnh lên các vết trợt xước tại niêm mạc họng. Hơn nữa, kết cấu đặc quánh của kem kích thích cổ họng tiết đờm đặc hơn, buộc người bệnh phải hắng giọng liên tục, gây sang chấn cơ học lặp đi lặp lại lên các hạt lympho đang sưng đỏ.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc ăn kem lạnh tiềm ẩn nguy cơ cao đối với những nhóm đối tượng sau:

• Người mắc bệnh viêm họng hạt mạn tính hoặc viêm xoang tái phát: Niêm mạc họng của nhóm người này vốn đã trong tình trạng viêm mạn tính, các tổ chức lympho phì đại bất thường. Kích thích nhiệt lạnh sẽ dễ dàng kích hoạt đợt cấp tính, gây ho kéo dài dai dẳng và sưng đau họng tăng vọt.
• Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng đường thở: Trẻ em là đối tượng rất nhạy cảm với các bệnh lý đường hô hấp trên và viêm họng [1, 4]. Đường thở của trẻ nhỏ hẹp, niêm mạc nhạy cảm nên phản xạ co mạch khi tiếp xúc với nhiệt lạnh rất dữ dội, dễ dẫn đến co thắt phế quản hoặc ho sặc sụa.
• Người có hệ miễn dịch suy giảm hoặc người cao tuổi: Nhóm đối tượng này có khả năng đề kháng tại chỗ kém, nếu sử dụng thực phẩm lạnh bảo quản không đúng chuẩn sẽ dễ đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng thực phẩm do vi khuẩn ^[4].
• Người đang có triệu chứng viêm họng kèm theo sốt cao hoặc phát ban: Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý nhiễm trùng toàn thân nghiêm trọng như nhiễm liên cầu khuẩn [2, 6], cần được bác sĩ thăm khám và điều trị bài bản thay vì tự ý áp dụng các mẹo dân gian.

Hướng dẫn chăm sóc và làm dịu họng an toàn

Thay vì tìm đến que kem lạnh chứa nhiều rủi ro, người bị viêm họng hạt nên áp dụng các biện pháp khoa học và lành tính để bảo vệ niêm mạc hầu họng:

• Uống nước ấm từng ngụm nhỏ: Nước ấm giúp duy trì độ ẩm lý tưởng cho niêm mạc đường hô hấp, làm loãng chất nhầy ứ đọng và kích thích tuần hoàn máu cục bộ đưa các yếu tố bảo vệ đến tổ chức hạt lympho.
• Súc họng bằng dung dịch nước muối sinh lý: Thực hiện súc họng nhẹ nhàng 2 đến 3 lần mỗi ngày giúp làm sạch khoang miệng, giảm bớt tải lượng vi sinh vật bám dính mà không gây tổn thương mô hạt.
• Giữ ấm vùng cổ ngực: Tránh ngồi đối diện trực tiếp với luồng gió điều hòa lạnh hoặc luồng khí khô lạnh, vì các yếu tố môi trường này đã được chứng minh là kích thích phản ứng viêm họng tiến triển ^[2].
• Tham khảo các sản phẩm ngậm hoặc xịt chuẩn y tế: Trong trường hợp đau họng khó chịu, có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để sử dụng các loại viên ngậm giảm đau đã được kiểm chứng lâm sàng ^[6] hoặc dung dịch xịt họng thảo dược an toàn ^[5] thay vì tự ý ăn đồ lạnh.
• Đảm bảo an toàn thực phẩm: Lựa chọn thực phẩm tươi chín, ăn ngay sau khi chế biến, tránh sử dụng các món ăn nguội lạnh để qua đêm không được bảo quản đúng quy cách nhằm ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng liên cầu khuẩn qua thực phẩm ^[4].

Tóm lại, việc ăn kem lạnh khi bị viêm họng hạt chỉ mang lại cảm giác dễ chịu giả tạo nhờ cơ chế ức chế tạm thời các dây thần kinh cảm giác, nhưng lại kéo theo rủi ro co thắt vi mạch và làm trầm trọng thêm tình trạng viêm. Người bệnh cần tỉnh táo lắng nghe cơ thể, ưu tiên giữ ấm và thực hiện các biện pháp chăm sóc khoa học, đồng thời chủ động thăm khám y tế khi các triệu chứng đau rát kéo dài hoặc diễn tiến bất thường.