Xịt họng keo ong giảm viêm họng: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Xịt họng keo ong trở thành sản phẩm quen thuộc trong tủ thuốc gia đình mỗi khi thời tiết thay đổi. Khi cổ họng bắt đầu ngứa rát, khàn tiếng hay nuốt đau, nhiều người lập tức tìm đến chai xịt này như một giải pháp cứu cánh tự nhiên. Sự phổ biến của sản phẩm khiến không ít người băn khoăn liệu keo ong thực sự làm dịu họng nhờ bằng chứng y khoa hay chỉ là trào lưu truyền miệng.

Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cho thấy xịt họng keo ong mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc rút ngắn thời gian phục hồi và giảm nhanh các triệu chứng đau rát họng do viêm đường hô hấp trên mức độ nhẹ ^[1]. Dù vậy, người tiêu dùng cần hiểu đúng phạm vi tác dụng để sử dụng hợp lý, tránh lạm dụng thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.

Nguồn gốc tự nhiên và cơ chế làm dịu cổ họng

Keo ong là một hợp chất dạng nhựa tự nhiên do ong mật thu thập từ chồi cây, hoa, phấn hoa và dịch tiết của vỏ cây ^[2]. Thành phần của chất này rất phức tạp, chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị cao, trong đó nổi bật nhất là nhóm polyphenol, bao gồm các flavonoid và acid phenolic ^[2]. Ngoài ra, keo ong còn chứa các ester, acid thơm, aldehyde, ketone, terpenoid, steroid và nhiều acid amin thiết yếu khác ^[2].

Cơ chế giúp keo ong giảm cảm giác khó chịu ở vùng họng bắt nguồn từ đặc tính kháng khuẩn, kháng virus và kháng viêm tại chỗ ^[1], ^[2]. Khi lớp niêm mạc họng bị virus hoặc vi khuẩn xâm nhập, phản ứng viêm bùng phát dẫn đến hiện tượng phù nề, sưng đỏ và đau rát ^[1]. Các hoạt chất polyphenol trong keo ong đóng vai trò như một lớp màng bảo vệ, ức chế các tác nhân gây viêm và hỗ trợ làm dịu bề mặt niêm mạc hầu họng bị tổn thương ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy keo ong có khả năng tác động lên các vi khuẩn thường gây viêm đường hô hấp như Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes, Haemophilus influenzae và Moraxella catarrhalis ^[3]. Sự kết hợp giữa chiết xuất keo ong khô và N-acetyl-L-cysteine cũng được ghi nhận có khả năng ức chế sự hình thành màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn phân lập từ bệnh nhân viêm xoang, viêm tai giữa và viêm VA mạn tính trong điều kiện ống nghiệm ^[4]. Những cơ chế sinh học này cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc cho các thử nghiệm điều trị trên người.

Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên

Nghiên cứu lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược công bố năm 2021 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả của bình xịt họng keo ong trên 122 người trưởng thành khỏe mạnh bị viêm đường hô hấp trên mức độ nhẹ ^[1]. Những người tham gia xuất hiện các triệu chứng điển hình như đau họng, khàn tiếng, phù nề và đỏ rát vùng họng ^[1].

Họ được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm gồm 58 người sử dụng xịt họng keo ong chiết xuất từ cây dương (poplar-type propolis) chứa hàm lượng polyphenol chuẩn hóa 15 mg/ml, và nhóm còn lại gồm 64 người dùng giả dược ^[1]. Liều lượng chỉ định là xịt 2 đến 4 nhát mỗi lần, ngày 3 lần (tương đương 12 đến 24 mg polyphenol mỗi ngày), liên tục trong 5 ngày ^[1]. Nghiên cứu theo dõi tình trạng người bệnh qua các mốc thời gian: ngày bắt đầu (t0), sau 3 ngày (t1), sau 5 ngày (t2) và theo dõi mở rộng sau 15 ngày (t3), với tổng thời gian theo dõi toàn bộ nghiên cứu kéo dài 8 tuần ^[1].

Kết quả nghiên cứu mang lại những con số rất ấn tượng:

• Sau 3 ngày điều trị, 83% người ở nhóm dùng xịt keo ong đã hết hẳn các triệu chứng khó chịu ^[1].
• Ngược lại, ở nhóm giả dược, 72% người tham gia vẫn còn ít nhất một triệu chứng hô hấp dai dẳng sau 3 ngày ^[1].
• Sau 5 ngày, toàn bộ người dùng keo ong đã bình phục hoàn toàn ^[1].

Dữ liệu này chỉ ra rằng việc sử dụng xịt họng keo ong chuẩn hóa giúp người bệnh rút ngắn thời gian hồi phục sớm hơn 2 ngày so với quá trình tự khỏi tự nhiên của nhóm dùng giả dược ^[1]. Đáng chú ý, không ghi nhận bất kỳ mối liên hệ nào giữa việc xịt keo ong với các phản ứng bất lợi hay tác dụng phụ ngoài ý muốn ^[1]. Tổng quan y khoa của Esposito và cộng sự cũng ghi nhận thử nghiệm này chứng minh xịt keo ong an toàn và hiệu quả đối với các triệu chứng hô hấp trên mức độ nhẹ ^[2].

Các bằng chứng khác trên đối tượng trẻ em

Bên cạnh người lớn, một số nghiên cứu cũng xem xét việc ứng dụng keo ong cho trẻ em nhằm kiểm soát bệnh đường hô hấp ^[5]. Một nghiên cứu bệnh chứng của Crisan và cộng sự tại trường mầm non và phổ thông đã sử dụng chiết xuất keo ong giàu flavonoid dạng dung dịch nước (NIVCRISOL) ^[5]. Kết quả cho thấy việc điều trị tại chỗ bằng keo ong giúp giảm số ca mắc triệu chứng viêm mũi họng cấp tính và làm suy giảm mật độ vi sinh vật vùng đường hô hấp trên ^[5]. Tuy nhiên, các tác giả chưa định danh cụ thể thành phần vi sinh vật cũng như tải lượng virus giảm, nên hiệu ứng kháng virus trực tiếp vẫn chỉ dừng ở mức giả thuyết ^[5].

Ngoài ra, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược của Cohen và cộng sự đã kiểm tra chế phẩm Chizukit kết hợp chiết xuất keo ong (50 mg/ml), cúc tím (Echinacea) và vitamin C trong 12 tuần ở trẻ em ^[5]. Kết quả ghi nhận việc điều trị phối hợp này làm giảm đáng kể số trẻ mắc ít nhất một đợt viêm đường hô hấp, giảm tổng số đợt bệnh, giảm số đợt trung bình trên mỗi trẻ, đồng thời rút ngắn số ngày ốm và thời gian kéo dài của mỗi đợt bệnh ^[5].

Tuy nhiên, cần phân định rõ ràng rằng chế phẩm trong nghiên cứu của Cohen là dạng uống phối hợp thảo dược, không phải dạng xịt đơn thành phần keo ong ^[5]. Do đó, lợi ích quan sát được đến từ sự kết hợp của nhiều thành phần chứ không thể quy hoàn toàn cho một mình chiết xuất keo ong.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dữ liệu lâm sàng khẳng định xịt keo ong là một lựa chọn bổ trợ hữu ích cho các trường hợp viêm họng không biến chứng ^[1]. Ưu điểm nổi bật của keo ong là độ lành tính cao, nguồn gốc tự nhiên và khả năng làm dịu triệu chứng nhanh mà không gây ra tác dụng phụ tiêu hóa hay tình trạng kháng thuốc ^[1].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn quan trọng. Thử nghiệm chuẩn hóa dùng xịt keo ong đơn lẻ quy mô tương đối nhỏ (122 người) và chỉ tập trung vào nhóm nhiễm khuẩn đường hô hấp trên thể nhẹ, chưa có biến chứng ^[1].

Hơn nữa, keo ong là hợp chất tự nhiên có thành phần biến thiên rất lớn tùy thuộc vào vùng địa lý, mùa thu hoạch và loài thực vật mà ong thợ lấy nhựa ^[2]. Hiệu quả ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng đạt được nhờ chế phẩm keo ong chiết xuất từ cây dương được chuẩn hóa chính xác hàm lượng polyphenol (15 mg/ml) ^[1]. Các sản phẩm xịt họng keo ong trôi nổi trên thị trường nếu không chuẩn hóa nồng độ hoạt chất sẽ khó đảm bảo mang lại hiệu quả tương đương.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng xịt họng keo ong

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là coi xịt keo ong như thuốc kháng sinh tự nhiên có thể chữa bách bệnh đường hô hấp. Keo ong không thể thay thế phác đồ kháng sinh trong các trường hợp viêm họng do nhiễm liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A hoặc viêm amidan hốc mủ nặng.

Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng xịt keo ong có khả năng giảm đau tức thì như các thuốc xịt kháng viêm Tây y. Chẳng hạn, các hoạt chất kháng viêm không steroid (NSAID) dạng xịt như flurbiprofen 8,75 mg đã được chứng minh lâm sàng có thể làm giảm đau rát họng và khó nuốt chỉ sau 5 phút, giảm cường độ đau sau 20 phút và kéo dài tác dụng đến 6 giờ ^[6]. Xịt keo ong không hoạt động theo cơ chế giảm đau thần tốc như tân dược, mà hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm nhiễm tổng thể và làm lành mô niêm mạc sau vài ngày sử dụng ^[1].

Ngoài ra, keo ong không có tác dụng phòng ngừa hay chữa khỏi dứt điểm hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm virus đường hô hấp, mà chỉ hỗ trợ rút ngắn thời gian biểu hiện triệu chứng ^[1], ^[2].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng keo ong?

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng ghi nhận sản phẩm dung nạp tốt và không có tác dụng phụ ^[1], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý:

• Người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, vết đốt của ong hoặc mật ong: Keo ong chứa dịch tiết của ong và lẫn phấn hoa tự nhiên, có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn, phát ban hoặc co thắt phế quản ở người có cơ địa nhạy cảm ^[2].
• Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi: Do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và nguy cơ phản ứng với các sản phẩm từ ong, cha mẹ không nên tùy tiện dùng xịt họng keo ong cho trẻ ở lứa tuổi này.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Dữ liệu an toàn lâm sàng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên hiện tại chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai ^[1]. Nhóm đối tượng này nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
• Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần trao đổi với nhân viên y tế để tránh các tương tác hoạt chất không mong muốn.

Gợi ý cách sử dụng xịt keo ong đúng cách

Để khai thác tối đa lợi ích của xịt họng keo ong trong đời sống hằng ngày, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa: Ưu tiên các loại bình xịt có công bố rõ ràng về nguồn gốc chiết xuất keo ong và định lượng chuẩn hóa polyphenol hoặc flavonoid trên bao bì ^[1].
• Liều lượng tham khảo: Theo thiết kế nghiên cứu lâm sàng đạt hiệu quả, liều dùng khuyến nghị là xịt 2 đến 4 nhát mỗi lần, chia làm 3 lần mỗi ngày (tổng lượng polyphenol nạp vào khoảng 12 đến 24 mg/ngày) và duy trì liên tục trong khoảng 5 ngày ^[1].
• Thao tác xịt: Trước khi xịt, nên súc miệng bằng nước sạch ấm. Đưa vòi xịt sâu vào khoang miệng, hướng thẳng vào vùng họng bị sưng đỏ, nhấn dứt khoát rồi ngậm miệng vài giây, tránh uống nước ngay lập tức để dung dịch keo ong bám dính tốt trên niêm mạc.
• Theo dõi diễn tiến: Nếu sau 3 đến 5 ngày triệu chứng đau họng không thuyên giảm, hoặc xuất hiện dấu hiệu sốt cao, khó thở, nuốt nghẹn nghiêm trọng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám chuyên khoa.

Xịt họng keo ong là giải pháp hỗ trợ tự nhiên có cơ sở khoa học rõ ràng, giúp giảm đau rát và rút ngắn thời gian chịu đựng khó chịu do viêm họng mức độ nhẹ ^[1]. Việc hiểu đúng công dụng, chọn đúng sản phẩm chuẩn hóa và sử dụng đúng lúc sẽ giúp bảo vệ vòm họng an toàn, hiệu quả mà không lạm dụng thuốc bừa bãi.