Ăn một mình hay ăn cùng nhóm: Hoàn cảnh nào dễ ăn nhanh hơn?

Nhiều người có thói quen ăn nhanh hơn bình thường khi ngồi cùng bạn bè hoặc đồng nghiệp trong giờ nghỉ trưa. Ngược lại, không ít người nhận thấy khi dùng bữa một mình trong không gian yên tĩnh, họ lại nhai chậm rãi hơn hoặc ngược lại, ăn vội vàng để quay lại với công việc. Câu hỏi đặt ra là hoàn cảnh nào thực sự khiến chúng ta đưa thức ăn vào miệng với tốc độ dồn dập hơn?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học chỉ ra rằng ăn cùng nhóm, đặc biệt là các nhóm đông người quen thuộc, có xu hướng thúc đẩy tốc độ bắt đầu và tốc độ ăn nhanh hơn so với khi ăn một mình ^[1]. Hiện tượng này chịu sự chi phối mạnh mẽ của cơ chế tạo thuận xã hội (social facilitation) và bắt chước hành vi (social modeling), khiến tốc độ nạp năng lượng của một cá nhân vô thức điều chỉnh theo những người xung quanh ^[2].

Cơ chế tâm lý chi phối tốc độ đưa thức ăn vào miệng

Tạo thuận xã hội là hiện tượng một người có xu hướng thay đổi hành vi, ăn nhiều hơn hoặc thay đổi nhịp độ khi có sự hiện diện của người khác so với khi ăn một mình [3, 6]. Về mặt tâm lý, khi ngồi chung mâm cơm hoặc bàn tiệc, con người thường quan sát cử chỉ của người đối diện như một thước đo ngầm định cho hành vi của chính mình ^[2].

Nếu những người xung quanh đưa thìa liên tục hoặc gắp thức ăn nhanh, não bộ sẽ ghi nhận tín hiệu đó là một định mức xã hội phù hợp cho tình huống hiện tại ^[2]. Trạng thái phấn khích hoặc mức độ kích thích thần kinh tăng cao trong các nhóm đông người cũng là một yếu tố thúc đẩy nhịp độ đưa thức ăn vào miệng diễn ra nhanh hơn bình thường ^[1].

Bên cạnh đó, việc dùng bữa cùng những người thân thuộc như bạn bè hoặc người thân thường mang lại cảm giác thoải mái ^[1]. Sự thoải mái này vô tình làm dỡ bỏ những ức chế tự kiểm soát hành vi ăn uống, khiến cá nhân ít chú ý đến tốc độ nhai và nuốt ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm về tốc độ ăn trong nhóm

Tác động của kích thước nhóm lên tốc độ ăn đã được ghi nhận rõ nét qua các thử nghiệm quan sát hành vi thực tế. Một nghiên cứu do Lemung và Hillman tiến hành trên trẻ mầm non trong giờ ăn nhẹ thường nhật đã so sánh hai bối cảnh: nhóm nhỏ gồm 3 bạn học và nhóm lớn gồm 9 bạn học ^[1].

Kết quả quan sát cho thấy trẻ em trong nhóm lớn bắt đầu ăn nhanh hơn, có tốc độ ăn nhanh hơn và tiêu thụ tổng lượng thức ăn nhiều hơn đáng kể so với khi ở nhóm nhỏ ^[1]. Khi thời gian bữa ăn nhẹ kéo dài hơn, trẻ ở nhóm lớn tiếp tục ăn thêm, trong khi hiện tượng này không xảy ra ở nhóm nhỏ ^[1]. Một chi tiết đáng chú ý là trẻ ở nhóm 9 người lại ít tương tác xã hội hơn nhóm 3 người, điều mà các nhà nghiên cứu giải thích là do mức độ kích thích thần kinh tăng cao đã trực tiếp thúc đẩy tốc độ tiêu thụ thực phẩm ^[1].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2016 về hành vi ăn uống ở lứa tuổi mầm non cũng chỉ ra rằng bạn đồng trang lứa có thể đóng vai trò như hình mẫu hành vi, hỗ trợ cho lý thuyết học tập qua quan sát và tạo thuận xã hội ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận sự ảnh hưởng của nhóm bạn phụ thuộc vào giới tính, độ tuổi và vị thế cảm nhận của người làm mẫu, qua đó tác động gián tiếp đến nhịp độ và lựa chọn món ăn ^[2].

Tốc độ nạp thức ăn và thời lượng bữa ăn ở người trưởng thành

Đối với người lớn, mối quan hệ giữa sự hiện diện của người khác và tốc độ ăn có những khía cạnh đa chiều hơn qua các ghi nhận nhật ký dinh dưỡng. Năm 1992, một nghiên cứu theo dõi 153 người trưởng thành ghi chép nhật ký ăn uống trong 7 ngày với hơn 3.800 bữa ăn tự nhiên đã phân tích tác động của số lượng người cùng ăn ^[3].

Số liệu phân tích cho thấy tốc độ nạp thức ăn (rate of intake) và thời lượng bữa ăn được mô tả tốt nhất dưới dạng hàm tuyến tính theo số lượng người có mặt ^[3]. Khi dùng bữa trong các nhóm đông người, quy mô khẩu phần tiêu thụ thực tế lớn hơn tới hơn 75% so với khi ăn một mình ^[3]. Tỷ lệ no giảm đi trong khi tỷ lệ thiếu hụt năng lượng tăng lên theo số lượng bạn ăn cùng bàn ^[3].

Tuy nhiên, một nghiên cứu trước đó vào năm 1990 trên 82 người trưởng thành duy trì nhật ký ăn uống 7 ngày lại đưa ra góc nhìn phân tách chi tiết hơn ^[4]. Trong khảo sát này, các tác giả nhận thấy sự có mặt của người khác liên quan mật thiết đến việc kéo dài thời lượng bữa ăn chứ không trực tiếp làm tăng tốc độ nạp thức ăn trên mỗi phút ^[4]. Tốc độ ăn trong nghiên cứu này lại tương quan thuận với mức độ đói tự đánh giá của bản thân cá nhân trước bữa ăn ^[4].

Nghiên cứu năm 1990 cũng ghi nhận sự hiện diện của người khác làm tăng trạng thái hưng phấn, đồng thời vận hành độc lập để kéo dài thời gian và kích thước bữa ăn mà không làm thay đổi mức độ lo âu ^[4]. Điều này củng cố mô hình cho rằng việc ăn cùng nhóm giải phóng sự kiềm chế và kéo dài thời gian tiếp xúc với đồ ăn ^[4].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu quan sát và nhật ký tự ghi mang lại cái nhìn chân thực về thói quen ăn uống đời thường mà không bị gò bó bởi môi trường phòng thí nghiệm giả định [5, 8]. Chúng cho thấy rõ sự hiện diện xã hội là một trong những yếu tố tác động mạnh mẽ nhất đến hành vi dinh dưỡng của con người [5, 6].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Tổng quan hệ thống năm 2016 lưu ý rằng bằng chứng về vai trò hình mẫu của bạn bè đối với hành vi ăn uống của trẻ nhỏ nhìn chung vẫn còn yếu do thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn với công cụ đo lường chuẩn hóa ^[2].

Ở người trưởng thành, tác động thúc đẩy ăn uống có thể bị suy giảm hoặc biến mất hoàn toàn khi ăn cùng người lạ mặt thay vì người quen thân hay bạn bè ^[1]. Trẻ vị thành niên từ 15-16 tuổi khi ăn cùng 3 bạn học lạ mặt hoặc trong các bối cảnh khác cũng cho thấy phản ứng không hoàn toàn giống với khi ăn cùng gia đình ^[1]. Ngoài ra, việc dựa vào nhật ký tự ghi chép có thể chịu ảnh hưởng từ sự sai lệch chủ quan của người tham gia [5, 8].

Những hiểu lầm thường gặp về hoàn cảnh ăn uống

Hiểu lầm phổ biến nhất là mọi người tin rằng mình hoàn toàn làm chủ được lượng ăn và tốc độ gắp thức ăn dù ngồi ở bất kỳ hoàn cảnh nào. Nghiên cứu năm 2022 gồm 3 thử nghiệm trên 792 người cho thấy khi được yêu cầu hình dung bữa ăn, người tham gia luôn khẳng định họ sẽ chủ động lấy phần ăn nhỏ hơn khi ăn cùng người khác so với khi ăn một mình ^[5].

Thực tế này hoàn toàn trái ngược với hành vi diễn ra ngoài đời thực, nơi hiện tượng chuẩn bị khẩu phần quá mức (social precilitation) xảy ra phổ biến ^[5]. Trong một nghiên cứu năm 2021 trên phụ nữ trưởng thành, chỉ riêng việc dự đoán sắp có một bữa ăn giao lưu xã hội đã khiến họ tự lấy khẩu phần lớn hơn ngay cả khi đưa ra quyết định lúc đang ở một mình ^[6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn cùng người thân trong các bữa cơm thường nhật sẽ không làm tăng lượng thức ăn như các bữa tiệc ăn mừng ^[7]. Thực tế, người tham gia thường thừa nhận họ ăn nhiều hơn ở các bữa tiệc vì đồ ăn ngon và mang tính kỷ niệm, nhưng khoa học chứng minh hiệu ứng tạo thuận xã hội diễn ra ở mọi bữa ăn thường ngày từ sáng, trưa đến tối ^[7]. Sự hiện diện của người khác đôi khi chỉ là lý do ngoại cảnh được dùng để giải thích cho việc bản thân đã ăn quá mức ^[7].

Ai nên thận trọng khi ăn uống cùng nhóm đông?

Những người đang trong quá trình kiểm soát cân nặng hoặc điều trị thừa cân, béo phì cần hết sức lưu ý khi tham gia các bữa ăn đông người [2, 6]. Sự mất tập trung vào dấu hiệu no và tốc độ ăn bị cuốn theo đám đông dễ dẫn đến việc nạp năng lượng dư thừa tới hơn 75% ^[3].

Các bậc phụ huynh có con nhỏ ở độ tuổi mầm non cũng nên chú ý đến quy mô nhóm ăn của trẻ ^[1]. Đặt trẻ vào các nhóm ăn quá đông có thể khiến trẻ ăn vội vàng, tăng mức kích thích thần kinh và giảm giao tiếp xã hội tích cực ^[1].

Bên cạnh đó, những người có bệnh lý nền về tiêu hóa như trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày hoặc khó tiêu chức năng cần thận trọng. Tốc độ đưa thức ăn vào miệng quá nhanh mà không nhai kỹ dưới ảnh hưởng của nhịp độ bàn tiệc sẽ làm gia tăng áp lực lên hệ tiêu hóa.

Cách áp dụng thực tế để kiểm soát tốc độ ăn

Để duy trì tốc độ ăn chậm rãi và lành mạnh, bạn có thể áp dụng các giải pháp thực tế sau:

• Xác định khẩu phần trước khi ngồi vào bàn: Nhận thức rõ xu hướng muốn lấy đĩa thức ăn lớn hơn khi biết sắp ăn cùng nhóm để chủ động chọn đĩa nhỏ hoặc định lượng vừa đủ ngay từ đầu ^[6].
• Chọn bạn đồng bàn có thói quen ăn uống lành mạnh: Tận dụng cơ chế bắt chước xã hội bằng cách ngồi cạnh hoặc quan sát những người có thói quen ăn chậm, nhai kỹ, bởi hình mẫu tích cực có thể định hình lại hành vi ăn uống của cá nhân [4, 7].
• Đặt đũa, thìa xuống bàn sau mỗi lần đưa thức ăn: Tránh giữ dụng cụ ăn liên tục trên tay để không bị cuốn theo nhịp gắp dồn dập của những người xung quanh ^[1].
• Tập trung vào cuộc trò chuyện thay vì đĩa thức ăn: Tận dụng thời gian bữa ăn để giao lưu, trao đổi thông tin nhẹ nhàng nhằm ngắt quãng nhịp ăn, tránh tình trạng chỉ tập trung tiêu thụ thực phẩm do kích thích thần kinh từ đám đông [2, 8].

Ăn cùng nhóm bạn bè hay ăn một mình đều mang lại những trải nghiệm và giá trị riêng biệt cho đời sống tinh thần. Việc hiểu rõ xu hướng vô thức ăn nhanh và ăn nhiều hơn khi ở trong tập thể giúp bạn chủ động điều chỉnh hành vi, lắng nghe tín hiệu cơ thể và duy trì lối sống dinh dưỡng cân bằng mà không làm mất đi niềm vui gắn kết xã hội.