Nhiều người truyền tai rau sao nhái (Cosmos caudatus hay ulam raja) giúp trị dứt tiểu đường. Trồng dễ, vị dễ ăn khiến loài cây này thành bài thuốc dân gian phổ biến. Thực hư tác dụng hạ đường huyết cần được soi chiếu qua bằng chứng khoa học cụ thể.
Nghiên cứu lâm sàng cho thấy rau sao nhái hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin ở mức khiêm tốn [1]. Tuy nhiên, rau này không làm giảm đường huyết vượt trội và không thể thay thế phác đồ thuốc hạ đường huyết theo chỉ định của bác sĩ [1].
Cơ chế tác động sinh học của rau sao nhái
Rau sao nhái chứa nhiều hoạt chất sinh học thực vật gồm quercetin, rutin, axit chlorogenic và axit ascorbic [2]. Chiết xuất lá sao nhái thể hiện khả năng ức chế men alpha-glucosidase trong thí nghiệm ống nghiệm [3]. Đây là loại men phân giải carbohydrate phức thành đường đơn ở đường tiêu hóa [3].
Khả năng ức chế enzyme này tăng dần theo độ tuổi của cây và đạt cao nhất ở tuần thứ 10 với nồng độ ức chế một nửa IC50 là 39,18 mcg/mL, mạnh hơn chất đối chứng quercetin có IC50 là 110,50 mcg/mL [3]. Các hợp chất flavonoid glycoside như quercetin 3-O-arabinofuranoside, quercetin 3-O-rhamnoside, quercetin 3-O-glucoside và quercetin 3-O-xyloside đóng vai trò chính trong hoạt tính này [3]. Nghiên cứu tổng quan cũng ghi nhận rau sao nhái có hoạt tính chống oxy hóa cao, kháng viêm và hạ đường huyết trong các mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng [2].
Thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường típ 2
Bằng chứng lâm sàng rõ ràng nhất đến từ một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành năm 2015 [1]. Nghiên cứu theo dõi 101 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 được chia thành 2 nhóm song song trong 8 tuần [1]. Nhóm can thiệp ăn 15 g rau sao nhái tươi mỗi ngày, trong khi nhóm đối chứng không sử dụng loại rau này [1]. Cả hai nhóm đều được hướng dẫn thay đổi lối sống chuẩn [1].
Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm ăn rau sao nhái giảm insulin huyết thanh (-1,16 so với mức tăng +3,91 ở nhóm đối chứng) [1]. Chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm đáng kể (-1,09 so với +1,34 ở nhóm đối chứng) [1]. Đồng thời chỉ số nhạy insulin QUICKI tăng lên (+0,05 so với -0,03 ở nhóm đối chứng) [1]. Về chỉ số đường huyết trung bình HbA1c, nhóm can thiệp giảm -0,76% so với mức giảm -0,37% của nhóm đối chứng, song khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê [1]. Nghiên cứu xác nhận việc tiêu thụ loại rau này ở mức 15 g mỗi ngày an toàn [1].
Bằng chứng từ các mô hình tiền lâm sàng
Trước khi thử nghiệm trên người, một số nghiên cứu trên động vật đã khảo sát các đặc tính chuyển hóa của rau sao nhái [3, 4]. Thử nghiệm năm 2017 trên chuột ăn chế độ giàu chất béo dùng chiết xuất lá rau sao nhái qua đường uống ở liều 175 mg/kg và 350 mg/kg thể trọng [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm đáng kể mức tăng cân, cải thiện nồng độ insulin máu, leptin, ghrelin và adiponectin [4].
Cơ chế này gắn liền với sự gia tăng bài tiết mỡ qua phân do ức chế enzyme lipase [4]. Dù vậy, dữ liệu từ chuột cống béo phì chỉ mang tính chất tham khảo cho cơ chế chuyển hóa mỡ và bài tiết năng lượng [4]. Các kết quả trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang hiệu quả điều trị bệnh tiểu đường ở người [2].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến là ăn rau sao nhái có thể chữa khỏi đái tháo đường hoặc thay thế metformin cùng các thuốc hạ đường huyết khác. Thực tế chỉ số HbA1c – thước đo phản ánh kiểm soát đường huyết trong 3 tháng – không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê trong thử nghiệm lâm sàng [1]. Tác động của rau tập trung vào hỗ trợ giảm đề kháng insulin chứ không tạo ra bước ngoặt hạ đường huyết tức thì [1].
Thử nghiệm lâm sàng trên người hiện nay mới chỉ ghi nhận trên cỡ mẫu 101 bệnh nhân và kéo dài trong 8 tuần [1]. Thời gian này chưa đủ để đánh giá nguy cơ biến chứng mạch máu lớn hay mạch máu nhỏ lâu dài [5]. Do đó, việc xem rau sao nhái là thuốc điều trị dứt điểm là ngộ nhận sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ đường huyết tăng vọt do bỏ thuốc.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần theo dõi chặt chẽ chỉ số đường máu nếu dùng thường xuyên rau sao nhái [1]. Dù chưa có báo cáo độc tính trong nghiên cứu lâm sàng 8 tuần [1], việc kết hợp không kiểm soát với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc chưa rõ.
Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của rau sao nhái trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; dữ liệu thử nghiệm người chỉ thực hiện trên người trưởng thành mắc đái tháo đường típ 2 [1, 6]. Những nhóm đối tượng đặc thù này không nên tự ý dùng rau sao nhái với mục đích trị liệu mà chưa tham vấn bác sĩ.
Cách áp dụng rau sao nhái trong chế độ ăn
Rau sao nhái có thể được xem như một loại rau xanh ăn kèm trong bữa ăn lành mạnh hàng ngày. Dựa theo nghiên cứu can thiệp lâm sàng, lượng dùng an toàn được kiểm chứng là 15 g rau tươi mỗi ngày trong bữa ăn [1].
Có thể dùng rau ăn sống như món rau ghém hoặc trộn salad cùng các loại rau củ khác trong chế độ ăn giàu chất xơ [1, 3]. Không nên dùng rau sao nhái thay thế bữa ăn chính hoặc bỏ qua các nguyên tắc kiểm soát tinh bột và đạm. Khi muốn bổ sung lượng lớn hoặc dùng chiết xuất cô đặc, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn [1].
Người bệnh tiểu đường nên nhìn nhận rau sao nhái đúng giá trị thực tế: một loại rau ăn an toàn giúp hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin ở mức khiêm tốn [1]. Kiểm soát bệnh hiệu quả vẫn đòi hỏi kiên trì tuân thủ dùng thuốc đúng chỉ định, duy trì vận động thể lực và thực đơn dinh dưỡng cân bằng.
