Nhiều người có thói quen bỏ qua bữa sáng do bận rộn hoặc muốn giảm cân mà không nhận ra tác động tiêu cực đến hệ tiêu hóa. Không ít người thường xuyên đối mặt với tình trạng táo bón, đầy bụng, khó đi tiêu vào đầu ngày. Thắc mắc phổ biến là liệu bữa sáng có thực sự quan trọng đối với nhịp sinh học của đường ruột hay không.
Câu trả lời là bữa ăn sáng đóng vai trò công tắc kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng, đánh thức nhu động ruột tự nhiên mạnh mẽ nhất trong ngày. Nạp thức ăn sau một đêm dài giúp đẩy chất cặn bã trong đại tràng xuống trực tràng, tạo cảm giác mót rặn tự nhiên để tống xuất chất thải ra ngoài [1].
Cơ chế kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng
Đại tràng của con người hoạt động theo nhịp sinh học chu kỳ gần 24 giờ [2]. Trong suốt thời gian ngủ ban đêm, mọi hoạt động co bóp đẩy tới hay không đẩy tới của đại tràng đều bị ức chế [2]. Đỉnh điểm hoạt động của đại tràng diễn ra vào buổi sáng sau khi thức dậy và sau các bữa ăn [2].
Khi thức ăn đi vào dạ dày, hiện tượng căng giãn thành dạ dày kích thích các thụ thể cơ học nhạy cảm với sức căng [3]. Tín hiệu cơ học này phối hợp cùng hormone gastrin và hệ thần kinh đối giao cảm truyền từ dạ dày đến ruột già [1]. Cơ chế này kích thích chuyển động khối ở đại tràng nhằm đẩy các chất chứa bên trong đi xa hơn, nhường chỗ cho khối thức ăn mới nạp vào [1].
Đồng thời, phản xạ dạ dày - hồi tràng chuyển phần chất cặn bã còn lại từ ruột non sang ruột già [1]. Các chất cặn bã của đại tràng được dồn ép vào trực tràng, kích thích các thụ thể căng giãn trên thành trực tràng và tạo ra cảm giác muốn đi đại tiện [1]. Phản xạ này thể hiện rõ rệt nhất ở đa số mọi người sau bữa ăn đầu tiên trong ngày [1].
Về mặt giải phẫu, các cơn co bóp phân đoạn bắt đầu xuất hiện ở đại tràng gần và đại tràng xa chỉ trong vòng 1 đến 3 phút sau miếng ăn đầu tiên [2]. Phản xạ này làm tăng vận động cơ ở đại tràng xa liên quan đến lượng thức ăn đưa vào [2]. Phản ứng co bóp diễn ra mạnh mẽ nhất ở đại tràng xuống [2]. Ở đại tràng gần, phản xạ tăng sớm nhưng ngắn ngủi, trong khi ở đại tràng xa, sự gia tăng co bóp diễn ra bền bỉ và kéo dài hơn [2].
Bằng chứng khoa học về phản xạ tiêu hóa sau ăn
Nghiên cứu về thời gian vận chuyển và áp lực đại tràng năm 2018 cho biết phản xạ dạ dày - đại tràng được mô tả từ năm 1979 như một phản ứng gia tăng vận động đại tràng xa liên quan đến việc nạp thức ăn [2]. Nghiên cứu đo áp lực toàn bộ đại tràng năm 1989 ghi nhận phản xạ này xảy ra ở cả hai đoạn đại tràng nhưng rõ nét nhất tại đại tràng xuống [2]. Giả thuyết truyền thống cho rằng phản xạ qua trung gian dây thần kinh lang thang lên hành tủy rồi qua tủy sống đến thần kinh tạng chậu, tuy nhiên phản xạ này vẫn xuất hiện ở bệnh nhân tổn thương tủy sống [2].
Nghiên cứu năm 2020 theo dõi phản xạ đại tiện sau bữa ăn ở 40 trẻ nhỏ từ 18 đến 27 tháng tuổi chưa qua huấn luyện đi vệ sinh [4]. Kết quả cho thấy 75% trẻ đi tiêu trong vòng 1 giờ đầu sau bữa ăn [4]. Xét riêng theo mốc thời gian quan sát, có 25% số lần đi tiêu xảy ra sau ăn 15 phút, 48% sau 30 phút và 66% sau 60 phút [4]. Nếu chỉ tính trên những lần trẻ thực sự có đi tiêu, có 37% trẻ đi tiêu trong 15 phút đầu và 72% đi tiêu trong vòng nửa giờ sau ăn [4]. Đáng chú ý, 59% trẻ đi tiêu vào buổi sáng, 54% vào buổi trưa và chỉ 28% vào buổi tối [4].
Nghiên cứu năm 2001 đánh giá phản xạ dạ dày - trực tràng ở phụ nữ bị tắc nghẽn đại tiện [5]. Thử nghiệm gồm 15 người khỏe mạnh đối chứng và 60 bệnh nhân nữ chia thành hai nhóm: 30 người có thời gian lưu chuyển đại tràng bình thường (nhóm I) và 30 người có thời gian lưu chuyển kéo dài (nhóm II) [5]. Sau khi nhịn ăn qua đêm và đặt bóng đo áp lực trực tràng, các đối tượng tiêu thụ một bữa ăn lỏng 450 kcal và được theo dõi trong 3 giờ [5]. Kết quả cho thấy toàn bộ người nhóm đối chứng tăng trương lực trực tràng sau ăn với mức trung bình 74,8 ± 17% [5]. Bệnh nhân nhóm I có phản ứng trương lực tương tự [5]. Ngược lại, nhóm II có mức tăng trương lực trực tràng thấp hơn rõ rệt, chỉ đạt trung bình 27,8 ± 10%, thậm chí 3 bệnh nhân không có bất kỳ phản ứng nào sau ăn [5].
Một nghiên cứu năm 2022 khảo sát phản xạ dạ dày - đại tràng ở 104 người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường típ 1 bằng viên nang đo nhu động không dây kết hợp nhật ký ăn uống, giấc ngủ và đi tiêu [6]. Kết quả cho thấy so với người khỏe mạnh, người mắc đái tháo đường bị suy giảm chỉ số nhu động và biên độ co bóp tại thời điểm ăn (p < 0,001), kéo dài thời gian đạt đỉnh co bóp (p = 0,01) và có xu hướng giảm nhu động đỉnh (p = 0,06) [6]. Rối loạn này biểu hiện nặng nhất ở bệnh nhân có biến chứng thần kinh ngoại biên hoặc tự chủ, đồng thời liên quan mật thiết đến sự kéo dài thời gian lưu chuyển đại tràng (p > 0,01) [6].
Nghiên cứu năm 1984 sử dụng kỹ thuật đồng vị kép trên 9 người khỏe mạnh và 7 bệnh nhân tiêu chảy chức năng để theo dõi sự di chuyển của thức ăn [7]. Chất đánh dấu Chromium-51 được uống 8 giờ trước đó để định vị đại tràng phải, còn Technetium-99m được trộn vào bữa ăn để theo dõi sự tháo rỗng dạ dày và làm đầy ruột [7]. Phản xạ dạ dày - đại tràng tạo lực đẩy tống xuất được ghi nhận ở 5 trên 7 bệnh nhân tiêu chảy chức năng ngay sau bữa ăn nhưng không thấy lực đẩy mạnh tương tự ở người bình thường [7]. Thời gian vận chuyển qua ruột non ở nhóm tiêu chảy nhanh gấp đôi so với nhóm khỏe mạnh [7].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng y học
Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng phản xạ dạ dày - đại tràng là một cơ chế sinh lý thực sự, diễn ra mạnh mẽ nhất sau bữa ăn sáng và chịu sự điều hòa chặt chẽ của hệ thần kinh cùng nội tiết [2], [1]. Bữa ăn cung cấp khối lượng cơ học và dưỡng chất cần thiết để kích thích sự co bóp của toàn bộ khung ruột [3].
Dù vậy, cường độ và hiệu quả của phản xạ này có sự khác biệt lớn giữa từng cá nhân. Ở người khỏe mạnh bình thường, phản xạ kích thích nhu động phân đoạn và đẩy chất thải từ từ, hiếm khi gây ra cơn co bóp tống xuất cấp tập ngay lập tức như ở người bị tiêu chảy chức năng [7]. Các nghiên cứu cũng bộc lộ giới hạn ở kích thước mẫu quan sát nhỏ trong các thử nghiệm can thiệp chuyên sâu [7], hoặc chỉ tập trung trên nhóm bệnh lý chuyên biệt như đái tháo đường [6] hay phụ nữ bị rối loạn đại tiện [5].
Những hiểu lầm thường gặp về việc nhịn ăn sáng
Nhiều người lầm tưởng rằng việc bỏ qua bữa ăn sáng không gây ảnh hưởng đến chu kỳ đào thải phân của cơ thể. Thực tế, đại tràng vốn đã ở trạng thái ức chế suốt đêm [2]. Bỏ qua bữa ăn sáng khiến đại tràng thiếu đi kích thích cơ học từ thể tích thức ăn và thiếu tín hiệu hormone gastrin để khởi động nhu động ruột [1], [3]. Việc này kéo dài thời gian lưu phân trong ruột già, làm tăng nguy cơ táo bón [6].
Một ngộ nhận khác là chỉ cần uống một ngụm nước nhỏ hoặc dùng đồ uống ít calo là đủ để kích thích đại tiện. Dung tích và năng lượng đưa vào đóng vai trò then chốt đối với phản xạ tiêu hóa [3], [5]. Trong nghiên cứu đánh giá trương lực trực tràng, một bữa ăn lỏng đạt mức năng lượng 450 kcal mới mang lại phản ứng gia tăng trương lực trung bình tới 74,8% ở người khỏe mạnh [5]. Dạ dày cần một lượng thức ăn nhất định để kích hoạt các thụ thể căng thành dạ dày và khởi phát chuỗi phản xạ đối giao cảm [1], [3].
Những đối tượng cần thận trọng
Người mắc bệnh đái tháo đường, đặc biệt là đái tháo đường típ 1 lâu năm có biến chứng thần kinh tự chủ hoặc ngoại biên, cần lưu ý vì phản xạ dạ dày - đại tràng thường bị suy giảm, chậm xuất hiện hoặc co bóp yếu [6]. Nhóm này có thời gian lưu chuyển đại tràng dài hơn bình thường và dễ bị táo bón mạn tính [6]. Việc điều chỉnh dinh dưỡng cần đi kèm kiểm soát đường huyết và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa [6].
Những người bị tắc nghẽn đại tiện kèm theo thời gian lưu chuyển đại tràng kéo dài cũng bị suy giảm hoặc mất phản xạ tăng trương lực trực tràng sau bữa ăn [5]. Ngoài ra, cảm nhận cảm giác tại trực tràng của nhóm người bệnh này cũng bị suy giảm nghiêm trọng [5].
Ngược lại, những người mắc hội chứng tiêu chảy chức năng cần thận trọng với các bữa ăn quá lớn hoặc thức ăn kích thích đường ruột quá mức [7]. Phản xạ dạ dày - đại tràng ở đối tượng này diễn ra dữ dội, đẩy nhanh các chất cặn bã chưa tiêu hóa hết qua vùng hồi - manh tràng với tốc độ di chuyển qua ruột non nhanh gấp đôi bình thường, dễ gây đau quặn bụng và tiêu chảy khẩn cấp sau ăn [7].
Áp dụng thực tế để nuôi dưỡng nhu động ruột tự nhiên
Để kích hoạt hệ tiêu hóa hiệu quả, mỗi người nên duy trì thói quen ăn sáng đầy đủ vào khung giờ cố định mỗi ngày, tốt nhất trong khoảng 30 đến 60 phút sau khi thức dậy nhằm đón đầu nhịp sinh học tự nhiên của đại tràng [2].
Bữa ăn nên kết hợp đa dạng các nhóm chất đạm, tinh bột và chất xơ để kích thích đầy đủ các thụ thể cảm nhận dưỡng chất trên niêm mạc ruột [3]. Sau khi thức ăn vào, hệ tiêu hóa tiết ra một lượng dịch rất lớn; ước tính với mỗi lít dịch đưa vào (một phần từ thức ăn đặc), đường tiêu hóa tiết ra từ 8 đến 10 lít dịch tiêu hóa trước khi tái hấp thu phần lớn ở ruột non [8]. Cuối cùng chỉ khoảng 100 đến 200 gam chất cặn bã được đào thải qua phân mỗi ngày [8]. Do đó, việc uống đủ nước kết hợp với dùng nước ấm có thể hỗ trợ đáng kể nhu động đại tràng [1].
Sau khi ăn sáng khoảng 15 đến 30 phút, người dân nên dành thời gian ngồi vào bồn cầu để tận dụng tối đa phản xạ đại tràng tự nhiên [4]. Đây là thời điểm trực tràng đón nhận chất thải và tạo cảm giác mót rặn rõ nhất [4], [1]. Massage nhẹ nhàng vùng bụng theo chiều nhu động ruột cũng là một giải pháp hữu ích đã được chứng minh giúp tăng cường các cơn co bóp đại tràng và thúc đẩy quá trình tống xuất phân [1].
Thiết lập một bữa sáng cân bằng dinh dưỡng và dành thời gian đại tiện cố định là phương pháp tự nhiên, khoa học giúp duy trì sức khỏe đường ruột lâu dài. Khi có các triệu chứng rối loạn đại tiện kéo dài hoặc bệnh lý nền phức tạp, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.
