Món thạch quen thuộc và lời đồn về khả năng hạ đường huyết
Sương sáo (thạch đen) từ lâu đã là món ăn giải nhiệt quen thuộc trong những ngày hè oi bức. Gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội lan truyền thông tin rằng ăn sương sáo có thể hỗ trợ điều trị đái tháo đường, giúp "hạ gục" đường huyết nhanh chóng sau bữa ăn. Nhiều người thậm chí tìm mua bột thạch và lá khô về nấu uống hàng ngày thay nước lọc với kỳ vọng kiểm soát bệnh.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy tiềm năng hạ đường huyết của sương sáo chủ yếu dừng lại ở mức hỗ trợ làm chậm hấp thu đường nhờ cơ chế ức chế enzyme tiêu hóa [1]. Sương sáo không phải là thuốc điều trị và không thể thay thế cho bất kỳ phác đồ điều trị tiểu đường nào của bác sĩ.
Men alpha-glucosidase và cách cơ thể xử lý đường sau ăn
Để hiểu được tiềm năng sinh học của sương sáo, cần nhìn vào cách thức cơ thể hấp thụ carbohydrate. Các tế bào biểu mô ở ruột non chỉ có thể hấp thu các loại đường đơn như glucose và fructose từ chế độ ăn uống hàng ngày [2]. Để làm được điều này, các chuỗi đường đa hoặc đường đôi như maltose và sucrose phải trải qua quá trình thủy phân nhờ một nhóm enzyme gọi là alpha-glucosidase nằm ở niêm mạc ruột non [4, 8].
Khi các enzyme này hoạt động mạnh, đường được cắt nhỏ và hấp thu vào máu rất nhanh, gây ra hiện tượng đường huyết tăng vọt ngay sau bữa ăn [2, 4]. Ngược lại, nếu làm chậm hoặc ức chế hoạt tính của enzyme alpha-glucosidase, quá trình phân giải đường sẽ bị kéo dài, từ đó giúp trì hoãn sự hấp thu glucose và làm phẳng đỉnh đường huyết sau ăn [2, 8].
Các hợp chất sinh học trong sương sáo có tác dụng gì?
Cây sương sáo (tên khoa học là Mesona chinensis) chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học, nổi bật là các hợp chất polyphenol và flavonoid [1]. Trong một phân tích hóa thực vật, cao chiết sương sáo được ghi nhận có hàm lượng phenolic tổng số đạt khoảng 212,37 +- 5,64 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam cao khô, cùng với hàm lượng flavonoid đạt 23,44 +- 2,50 mg đương lượng catechin trên mỗi gam cao khô [1].
Các hợp chất tự nhiên như flavonoid, polyphenol và polysaccharide từ thực vật vốn đã được chứng minh có khả năng ức chế cạnh tranh men alpha-glucosidase [3]. Nghiên cứu trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất sương sáo thể hiện hoạt tính ức chế rõ rệt đối với hai enzyme tiêu hóa đường đôi tại ruột là maltase và sucrase, với chỉ số IC50 lần lượt là 4,66 +- 0,22 mg/mL và 1,30 +- 0,43 mg/mL [1]. Đáng chú ý, chiết xuất sương sáo không ức chế men alpha-amylase của tuyến tụy [1].
Thử nghiệm khoa học trên người thừa cân nói lên điều gì?
Một thử nghiệm công bố năm 2014 đã tìm hiểu tác động cấp tính của chiết xuất sương sáo (Mesona chinensis) đối với đường huyết và tình trạng chống oxy hóa sau một bữa ăn giàu carbohydrate ở các đối tượng thừa cân [1]. Trong thử nghiệm này, những người tham gia được tiêu thụ bữa ăn nhiều tinh bột kèm theo 1 gam chiết xuất sương sáo [1].
Kết quả ghi nhận có sự sụt giảm đáng kể nồng độ glucose huyết tương, nồng độ triglyceride và malondialdehyde sau bữa ăn ở nhóm dùng chiết xuất sương sáo so với đối chứng [1]. Đồng thời, khả năng chống oxy hóa huyết tương đo bằng các chỉ số FRAP và ORAC cũng tăng lên rõ rệt [1]. Các hoạt tính quét gốc tự do của chiết xuất như DPPH, SRSA, HRSA và khả năng liên kết ion sắt cũng được khẳng định trong nghiên cứu [1].
Dù kết quả này rất hứa hẹn trong việc kiểm soát tình trạng tăng đường huyết cấp tính sau ăn và giảm căng thẳng oxy hóa, nghiên cứu này chỉ khảo sát tác động ngắn hạn sau một bữa ăn đơn lẻ [1]. Hiện vẫn còn thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở quy mô lớn, theo dõi dài hạn để khẳng định hiệu quả của sương sáo trên bệnh nhân đái tháo đường thực sự.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sương sáo
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thực vật tự nhiên có tác dụng ức chế hấp thu đường thì có thể ăn bao nhiêu tùy thích. Tuy nhiên, việc ăn sương sáo chế biến sẵn ngoài chợ hoặc tại các quán chè thường đi kèm với nước đường, sữa đặc hoặc nước cốt dừa béo ngậy. Lượng đường đơn tinh luyện nạp vào cơ thể từ những món này sẽ vượt xa khả năng ức chế tiêu hóa khiêm tốn của sương sáo, gây phản tác dụng và khiến đường huyết tăng vọt.
Một sai lầm nghiêm trọng khác là tự ý bỏ thuốc hạ đường huyết hoặc insulin do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng sương sáo. Chiết xuất sương sáo chỉ đóng vai trò làm chậm quá trình phân cắt tinh bột và đường đôi tại ruột [1, 8]. Nó hoàn toàn không có khả năng kích thích tế bào beta đảo tụy tự sản xuất insulin hay phục hồi hoàn toàn chức năng chuyển hóa đã suy giảm của bệnh nhân.
Những đối tượng cần thận trọng
Dữ liệu can thiệp lâm sàng của sương sáo hiện chỉ mới được thực hiện trên nhóm đối tượng người lớn thừa cân trong điều kiện dùng một bữa ăn thử nghiệm [1]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn hay hiệu quả nào được xác lập trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Do đó, các nhóm đối tượng đặc biệt này không nên tự ý lạm dụng các sản phẩm cô đặc hay bột sương sáo chế biến công nghiệp.
Đối với người bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc ức chế enzyme phân giải đường (như nhóm thuốc ức chế alpha-glucosidase) hoặc các thuốc hạ đường huyết khác, việc bổ sung chiết xuất sương sáo với liều lượng lớn có thể gây cộng gộp tác dụng hoặc gây ra các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như đầy hơi, sình bụng do đường chậm tiêu hóa ở ruột [3]. Những người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng.
Hướng dẫn sử dụng sương sáo an toàn trong đời sống
Nếu bạn muốn đưa sương sáo vào thực đơn như một món giải nhiệt lành mạnh và hỗ trợ tiêu hóa, hãy lưu ý cách chế biến:
- Tự nấu thạch nguyên chất: Mua lá sương sáo khô hoặc bột sương sáo nguyên chất về tự nấu tại nhà, kiểm soát hoàn toàn việc không thêm đường cát, đường phèn hay siro trong quá trình đông thạch.
- Không ăn kèm đồ ngọt: Tránh kết hợp thạch sương sáo với nước đường nấu, sữa đặc hay trân châu. Có thể ăn cùng sữa tươi không đường, sữa đậu nành không đường hoặc dùng kèm hạt é ngâm nở.
- Dùng vào thời điểm hợp lý: Việc sử dụng một lượng thạch vừa phải cùng bữa ăn hoặc ngay sau bữa ăn có chứa tinh bột có thể hỗ trợ tận dụng khả năng làm chậm hấp thu carbohydrate tự nhiên [1, 8].
Tóm lại, sương sáo là một món ăn thanh mát chứa nhiều hoạt chất polyphenol có lợi cho quá trình chuyển hóa đường sau ăn [1]. Tuy nhiên, bạn chỉ nên xem sương sáo như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh, tuyệt đối không coi đây là bài thuốc chữa khỏi bệnh đái tháo đường.