Nhiều người bất ngờ và hoang mang khi thấy nước tiểu chuyển màu đỏ hoặc hồng sau khi ăn thanh long đỏ. Phản xạ lo lắng đầu tiên thường là sợ bị tổn thương bàng quang, thận hoặc tiểu ra máu. Tuy nhiên, hiện tượng này thường bắt nguồn từ các sắc tố tự nhiên có trong thực phẩm.
Hiện tượng nước tiểu đổi màu sau khi ăn thanh long đỏ hoàn toàn lành tính và mang tính tạm thời [1]. Màu đỏ này là do cơ thể đào thải trực tiếp sắc tố betacyanin không được hấp thu hết qua đường tiêu hóa [1]. Để yên tâm, bạn cần hiểu rõ cơ chế chuyển hóa của cơ thể và cách phân biệt tình trạng vô hại này với bệnh lý thực sự.
Cơ chế đào thải sắc tố betacyanin qua đường tiết niệu
Thanh long đỏ chứa hàm lượng lớn nhóm sắc tố tự nhiên có tên là betalain, trong đó thành phần chính tạo nên màu đỏ tím đặc trưng là betacyanin [1]. Betacyanin là chất màu tan trong nước và chứa nitơ [1]. Khi chúng ta ăn loại quả này, các sắc tố đỏ tím này sẽ đi vào hệ thống tiêu hóa cùng với chất xơ và đường [1].
Một đặc điểm sinh học nổi bật của betacyanin là sinh khả dụng rất thấp [1]. Một số nghiên cứu cho thấy mức độ hấp thu (sinh khả dụng) của betanin ở người chỉ dưới 1% tổng lượng nạp vào qua đường ăn uống [1]. Trong một nghiên cứu trên người tình nguyện, mức sinh khả dụng này chỉ dao động từ 0,5% đến 0,9% [1].
Thử nghiệm lâm sàng khác cho thấy sau khi người tham gia ăn 500g phần thịt quả xương rồng (chứa 16mg betanin), nồng độ sắc tố giữ lại trong huyết tương chỉ đạt 0,2 microM, tương đương sinh khả dụng khoảng 0,68% [1]. Do tỷ lệ hấp thu rất nhỏ, phần lớn sắc tố betacyanin còn nguyên vẹn sẽ đi qua dạ dày và ruột, một phần nhỏ ngấm vào máu rồi nhanh chóng lọc qua thận và bài tiết thẳng ra nước tiểu [1].
Nghiên cứu trên dịch mô phỏng dạ dày và ruột của Choo và cộng sự chỉ ra rằng betacyanin trong nước ép thanh long đỏ ép tươi bị mất khoảng 25% trong môi trường dạ dày [1]. Quá trình phân hủy sắc tố diễn ra nhiều hơn khi qua tiêu hóa đường ruột [1]. Sau quá trình tiêu hóa đường ruột, nước ép thanh long đỏ vẫn giữ lại khoảng 44,0% betanin (nồng độ khoảng 12,4 mM) [1]. Khi được lên men, lượng giữ lại đạt 46,0% (nồng độ 17,1 mM) [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm
Để hiểu rõ đường đi và tốc độ bài tiết của sắc tố đỏ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều phân tích trên mô hình động vật [1]. Một nghiên cứu của Sawicki và cộng sự đã theo dõi quá trình hấp thu và đào thải khi cho chuột dùng nước ép củ dền lên men chứa betacyanin qua ống thông dạ dày [1].
Kết quả cho thấy sắc tố betacyanin bị phân hủy mạnh mẽ nhưng hấp thu rất nhanh qua dạ dày [1]. Có 19 hợp chất betacyanin (gồm 8 hợp chất tự nhiên ban đầu và 11 chất chuyển hóa) xuất hiện trong dịch sinh lý của động vật thí nghiệm [1]. Đáng chú ý, nồng độ sắc tố trong tĩnh mạch cửa đạt đỉnh chỉ sau 15 đến 30 giây (đạt 0,8 microM với liều 5mg và 12,3 microM với liều 20mg betacyanin) [1].
Tương ứng với tốc độ hấp thu đó, thận bắt đầu đào thải các hợp chất này ra nước tiểu gần như ngay lập tức [1]. Sự bài tiết sắc tố qua nước tiểu đạt đỉnh cũng chỉ sau 15 đến 30 giây sau khi uống (đạt tốc độ 0,1 micromol/h với liều 5mg và 3,3 micromol/h với liều 20mg) [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu của Krant và cộng sự trên động vật xác nhận rằng betanin bị chuyển hóa chủ yếu ngay tại thành dạ dày (74%), sau đó tiếp tục bị phân giải tại đại tràng (60%) [1]. Lượng sắc tố không bị phá hủy hoàn toàn tại đường tiêu hóa và thận sẽ tạo nên màu đỏ hoặc hồng trong nước tiểu cũng như phân [1].
Phân biệt nước tiểu đỏ do thức ăn và tiểu ra máu bệnh lý
Nước tiểu đỏ do hấp thu betacyanin hoàn toàn vô hại và thường được y học gọi là hiện tượng giả tiểu máu (pseudohematuria). Sắc tố đỏ tan trong nước khiến nước tiểu có màu hồng trong, đỏ tươi hoặc màu rượu vang nhạt đồng nhất. Hiện tượng này thường tự biến mất sau 1 đến 2 ngày khi lượng thanh long đã tiêu hóa hết và cơ thể hoàn tất chu trình bài tiết [1].
Ngược lại, tiểu máu thực sự là dấu hiệu bệnh lý nguy hiểm xuất phát từ đường tiết niệu như sỏi thận, viêm bàng quang, viêm cầu thận hoặc khối u. Nước tiểu khi có tế bào hồng cầu thường có biểu hiện đục, sẫm màu như nước trà đậm hoặc xuất hiện các sợi máu, cục máu đông li ti.
Khác biệt rõ nhất nằm ở các triệu chứng kèm theo. Hiện tượng đổi màu do thức ăn không bao giờ gây đau đớn, khó chịu hay sốt. Nếu bạn đi tiểu đỏ đi kèm với cảm giác buốt rát, tiểu dắt, đau quặn vùng hông lưng, tiểu ngắt quãng hoặc sốt cao, đó chắc chắn không phải do thanh long mà là cảnh báo nhiễm trùng hoặc tổn thương mô.
Những lợi ích dinh dưỡng đi kèm của thanh long
Mặc dù có sinh khả dụng thấp dẫn đến nước tiểu đổi màu, betacyanin cùng các hợp chất thực vật khác trong thanh long mang lại nhiều đặc tính chống oxy hóa [1, 2]. Thanh long là nguồn dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên bao gồm betacyanin, flavonoid, axit phenolic, axit ascorbic và chất xơ [2]. Nhờ hoạt tính dọn gốc tự do, chiết xuất thanh long có tác dụng bảo vệ mô học tế bào beta tuyến tụy trên chuột bị đái tháo đường thực nghiệm do alloxan [2].
Ở cấp độ tế bào gan chuột, nước ép thanh long trắng và betacyanin tinh chế từ vỏ quả đã cải thiện tình trạng kháng insulin bằng cách giảm biểu hiện FGF-21 và tăng nồng độ các gen liên quan đến FGF-21 gồm Klb, FGFR2, Egr1 và cFos [2].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2017 trên người cho thấy thanh long có tác động thuận lợi lên đường huyết sau ăn 2 giờ ở người tiền đái tháo đường và đái tháo đường type 2 (chênh lệch trung bình MD -29,3 mg/dL) [2]. Tuy nhiên, tác động lên đường huyết lúc đói (FPG) nhìn chung không có ý nghĩa thống kê ở người đái tháo đường type 2 [2]. Dữ liệu cho thấy xu hướng giảm đường huyết tốt hơn ở liều cao hơn, nhưng vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ để khẳng định [2].
Các phân tích hóa thực vật trên thanh long cũng xác định sự hiện diện của các polyphenol có hoạt tính chống oxy hóa mạnh như myricetin, rutin, quercetin và axit gallic [3]. Các sắc tố betacyanin cũng được chứng minh có cấu trúc phân tử nhạy cảm, dễ bị biến đổi dưới tác động của nhiệt độ hoặc vi sinh vật [3, 5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Độc giả cần lưu ý rằng hầu hết các dữ liệu đo đạc chi tiết về tốc độ hấp thu và đỉnh bài tiết của betacyanin trong vòng vài chục giây hiện mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm [1]. Hệ tiêu hóa và tốc độ chuyển hóa của người có sự khác biệt nhất định so với chuột, dù đặc tính sinh khả dụng thấp (dưới 1%) đã được ghi nhận trên người tình nguyện [1].
Không phải tất cả những người ăn thanh long đỏ đều bị đỏ nước tiểu. Mức độ đào thải sắc tố qua thận còn phụ thuộc vào nồng độ axit trong dạ dày, thời gian làm rỗng ruột, tính thấm của niêm mạc ruột và hàm lượng nước uống kèm. Hiện tượng này không thể dùng làm công cụ chẩn đoán bất kỳ chức năng thận hay bệnh lý nào.
Thanh long là loại trái cây bổ dưỡng hỗ trợ chống oxy hóa nhưng không phải là thần dược chữa bệnh đái tháo đường hay các bệnh rối loạn chuyển hóa [2]. Người bệnh không được tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng chế độ ăn nhiều thanh long [2].
Ai nên thận trọng khi ăn thanh long đỏ?
Người có tiền sử sỏi đường tiết niệu hoặc đang mắc các bệnh lý bàng quang, thận mạn tính nên theo dõi cẩn thận. Việc ăn thanh long đỏ có thể làm thay đổi màu nước tiểu tạm thời, vô tình che lấp triệu chứng tiểu ra máu thật sự của các đợt viêm hoặc cọ xát sỏi tiết niệu.
Người mắc đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường cần lưu ý kiểm soát khẩu phần. Mặc dù các phân tích gộp cho thấy tiềm năng hỗ trợ đường huyết sau ăn, việc ăn quá nhiều trái cây ngọt vẫn có thể làm biến động đường huyết [2]. Cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ nội tiết để xác định lượng ăn phù hợp với tình trạng bệnh [2].
Người có đường tiêu hóa nhạy cảm cũng nên cân nhắc. Lượng chất xơ dồi dào cùng các hạt nhỏ trong thanh long có thể kích thích nhu động ruột, dễ dẫn đến tình trạng phân lỏng hoặc đi ngoài ra phân màu đỏ sẫm nếu ăn quá mức.
Cách áp dụng thực tế và theo dõi tại nhà
Để thưởng thức trọn vẹn giá trị dinh dưỡng của thanh long mà không phải hoang mang, bạn chỉ nên ăn một lượng vừa phải, cân đối cùng các loại trái cây và thực phẩm khác. Tránh ăn liên tục một lượng lớn thanh long đỏ trong cùng một ngày.
Khi ăn thanh long đỏ, bạn nên bổ sung đủ nước lọc cho cơ thể trong ngày. Uống đủ nước giúp hệ bài tiết thanh lọc các hợp chất chuyển hóa dễ dàng hơn, làm loãng nồng độ sắc tố trong bàng quang và giảm độ đậm của màu nước tiểu.
Nếu phát hiện nước tiểu có màu hồng hoặc đỏ sau khi ăn, điều đầu tiên là hãy giữ bình tĩnh và nhớ lại thực đơn trong 24 giờ qua. Ngừng ăn thanh long và tiếp tục uống đủ nước lọc. Màu nước tiểu sẽ trong suốt trở lại bình thường trong vòng 24 đến 48 giờ sau đó.
Trong trường hợp nước tiểu vẫn giữ màu đỏ sau 48 giờ ngừng ăn, hoặc màu đỏ xuất hiện đi kèm triệu chứng đau bụng dưới, tiểu rát buốt, sốt hoặc mệt mỏi, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu. Bác sĩ sẽ soi cặn lắng tìm tế bào hồng cầu để chẩn đoán chính xác nguyên nhân và can thiệp kịp thời.
Ăn thanh long đỏ bị tiểu đỏ phần lớn là phản ứng đào thải tự nhiên của sắc tố betacyanin qua thận [1]. Đây là hiện tượng sinh lý vô hại và sẽ tự hết sau khi ngừng ăn [1]. Bạn hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức loại quả giàu chất chống oxy hóa này khi hiểu đúng cơ chế bài tiết của cơ thể [1, 2].
