Ăn tỏi tây hay bị đầy hơi: do đâu và ai nên hạn chế?

Vì sao ăn tỏi tây lại dễ chướng bụng?

Tỏi tây (hành boa-rô) là loại rau gia vị quen thuộc, mang lại hương vị thơm ngon cho các món canh, xào và súp hằng ngày. Tuy nhiên, không ít người gặp phải tình trạng đầy bụng, ợ hơi liên tục hoặc đau quặn bụng chỉ sau một bữa ăn có loại thực phẩm này.

Hiện tượng khó chịu này bắt nguồn từ việc tỏi tây chứa nhóm carbohydrate chuỗi ngắn có khả năng lên men, đặc biệt là fructan. Ở những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, cơ thể không thể hấp thu trọn vẹn hợp chất này, khiến vi khuẩn đường ruột lên men sinh khí ồ ạt, dẫn đến cảm giác tức bụng và khó chịu kéo dài ^[1], ^[2].

Fructan và cơ chế tác động lên trục não - ruột

FODMAP là từ viết tắt của nhóm carbohydrate chuỗi ngắn bao gồm oligo-, di-, mono-saccharide và polyol có khả năng lên men mạnh ^[3]. Fructan, một phân nhóm chính của FODMAP, không được tiêu hóa triệt để ở ruột non do cơ thể người thiếu enzyme chuyên biệt để bẻ gãy các liên kết phân tử.

Khi di chuyển xuống ruột già, fructan trở thành nguồn thức ăn cho vi khuẩn đường ruột. Quá trình lên men này sinh ra lượng lớn khí trong lòng ruột và đồng thời kéo nước vào ruột non, dẫn đến căng trướng ống tiêu hóa ^[2]. Đáng chú ý, các nghiên cứu chỉ ra rằng ở người khỏe mạnh lẫn người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), lượng khí sinh ra trong đại tràng và mức tăng thể tích ruột là tương đương nhau khi nạp fructan ^[2].

Sự khác biệt nằm ở cách hệ thần kinh phản hồi kích thích này. Ở người mắc hội chứng ruột kích thích, tín hiệu căng giãn từ ruột kích hoạt phản ứng bất thường tại các vùng não chịu trách nhiệm xử lý cảm giác đau, chẳng hạn như thùy đảo (insula), vỏ não đai trước và giữa, cùng đồi thị ^[2]. Sự rối loạn trên trục não - ruột khiến bệnh nhân cảm nhận cơn đau và tình trạng đầy hơi dữ dội hơn người bình thường rất nhiều ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về fructan và hội chứng ruột kích thích?

Mối liên hệ giữa fructan và các triệu chứng tiêu hóa đã được xác minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.

Một nghiên cứu ngẫu nhiên bắt chéo công bố năm 2018 đã đo áp lực đường tiêu hóa trên và ghi nhận triệu chứng ở 20 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích khi truyền fructan trực tiếp vào dạ dày ^[1]. Kết quả cho thấy fructan làm tăng áp lực dạ dày sau ăn cao hơn đáng kể so với dung dịch glucose (P < 0,001) ^[1]. Đáng chú ý, các bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích bị tăng triệu chứng đầy hơi, ợ hơi và đau bụng nhiều hơn khi tiếp nhận carbohydrate (P < 0,041), đồng thời ghi nhận nhiều cơn co thắt bụng và trung tiện hơn người khỏe mạnh sau khi truyền fructan (P < 0,001) ^[1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự sụt giảm cảm xúc tích cực (P = 0,021) và gia tăng cảm giác bực bội (P = 0,030) ở nhóm bệnh nhân ^[1].

Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên chéo khác vào năm 2022 thực hiện trên 13 người bệnh ruột kích thích và 13 người khỏe mạnh bằng cách truyền 40g fructan trong 500ml dung dịch muối vào dạ dày kết hợp chụp cộng hưởng từ (MRI) não và bụng ^[2]. Kết quả ghi nhận fructan làm tăng co thắt bụng (P = 0,004) và buồn nôn (P = 0,023) ở bệnh nhân ruột kích thích vượt trội so với nhóm chứng ^[2]. Mặc dù độ gia tăng thể tích khí đại tràng lên là tương đương giữa hai nhóm (P > 0,25), nhưng mức độ đầy hơi và co thắt ở bệnh nhân ruột kích thích có mối tương quan chặt chẽ với phản ứng của các vùng não xử lý đau ^[2].

Năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi theo dõi giai đoạn thử lại thực phẩm kéo dài 9 tuần trên 117 bệnh nhân ruột kích thích đã đáp ứng tốt sau 6 tuần ăn kiêng giảm FODMAP ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng fructan là tác nhân kích hoạt triệu chứng phổ biến nhất, chiếm 56% số bệnh nhân, theo sát sau là mannitol với 54% ^[4]. Cơn đau bụng gia tăng rõ rệt vào ngày thứ 2 sau khi nạp bột fructan ^[4].

Không chỉ ở người lớn, một nghiên cứu năm 2019 về chế độ ăn ở trẻ em mắc hội chứng ruột kích thích cũng kết luận rằng fructan trong chế độ ăn làm trầm trọng thêm tần suất đau bụng, chướng bụng và trung tiện ở một phân nhóm bệnh nhi ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận không phải tất cả trẻ em mắc bệnh đều nhạy cảm với fructan ^[5].

Tại châu Á, một khảo sát năm 2023 trên 787 người trưởng thành cho thấy fructan là thành phần FODMAP được tiêu thụ nhiều nhất, với lượng tiêu thụ ở nhóm mắc hội chứng ruột kích thích là 4,6 ± 2,2 g/ngày, cao hơn nhóm khỏe mạnh với 4,3 ± 2,5 g/ngày (P = 0,014) ^[6]. Trong nhóm bệnh, hành tây và tỏi đóng góp tới lần lượt 39,5% và 29,8% tổng lượng fructan nạp vào cơ thể ^[6].

Hiệu quả của chế độ ăn hạn chế FODMAP

Để giải quyết tình trạng đầy hơi và đau bụng mạn tính, chế độ ăn hạn chế FODMAP đã được áp dụng rộng rãi như liệu pháp ăn uống đầu tay dựa trên bằng chứng khoa học ^[3], ^[7]. Việc hạn chế toàn bộ các nhóm FODMAP nhìn chung đem lại hiệu quả cải thiện triệu chứng rõ rệt ở nhiều bệnh nhân ruột kích thích ^[3].

Trong thử nghiệm năm 2024, sau 6 tuần thực hiện chế độ ăn hạn chế FODMAP, thang điểm đo độ nghiêm trọng triệu chứng ruột kích thích (IBS-SSS) của bệnh nhân đã giảm đáng kể từ mức 301 ± 97 xuống còn 150 ± 116 điểm (P < 0,0001), với tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng cải thiện lên tới 80% ^[4].

Tuy nhiên, chế độ ăn kiêng loại bỏ hoàn toàn các nhóm FODMAP truyền thống bộc lộ những nhược điểm lớn như phức tạp, tốn kém chi phí, mất nhiều thời gian chuẩn bị và tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt một số vi chất dinh dưỡng do cắt giảm quá nhiều loại thực phẩm ^[7]. Để khắc phục, một thử nghiệm lâm sàng năm 2024 đã đánh giá tính khả thi của quy trình đơn giản hóa (step-up approach), chỉ tập trung loại bỏ hai phân nhóm dễ gây kích ứng nhất là fructan và galacto-oligosaccharide ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy ^[7].

Ngoài ra, bằng chứng tổng quan năm 2017 cho thấy chế độ giảm FODMAP cũng giúp cải thiện các triệu chứng tương tự hội chứng ruột kích thích ở bệnh nhân viêm ruột (IBD) giai đoạn ổn định, song luôn cần chuyên gia dinh dưỡng giám sát chặt chẽ để phòng ngừa nguy cơ suy dinh dưỡng ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng phản ứng đầy hơi sau khi ăn tỏi tây là do cơ thể bị dị ứng thực phẩm hoặc do tỏi tây chứa độc tính. Trên thực tế, thực phẩm không phải là nguyên nhân gốc rễ gây ra bệnh mà chỉ đóng vai trò là yếu tố kích hoạt triệu chứng bùng phát ở những người có sẵn cơ địa đường ruột nhạy cảm ^[3].

Một hiểu lầm khác là ai ăn tỏi tây bị chướng bụng cũng đều phải cắt bỏ hoàn toàn nhóm rau họ hành suốt đời. Các thử nghiệm lâm sàng chứng minh rằng mỗi cá nhân có một ngưỡng dung nạp và mô hình tái phát triệu chứng riêng biệt ^[4]. Thậm chí ở trẻ em mắc bệnh ruột kích thích, chỉ một phân nhóm phản ứng bất lợi với fructan chứ không phải toàn bộ ^[5].

Việc kiêng khem mù quáng và kéo dài không chỉ làm nghèo nàn khẩu phần ăn mà còn có thể làm mất đi lợi ích prebiotic quý giá từ carbohydrate lên men đối với hệ vi sinh vật đường ruột ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng tỏi tây?

Nhóm người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là người từng ghi nhận triệu chứng tăng nặng sau khi ăn hành, tỏi hoặc các thực phẩm giàu carbohydrate chuỗi ngắn, cần chú ý kiểm soát lượng tỏi tây nạp vào ^[1], ^[6].

Người mắc bệnh viêm ruột (như bệnh Crohn hay viêm loét đại tràng) đang ở giai đoạn ổn định nhưng có các triệu chứng rối loạn tiêu hóa tương tự ruột kích thích cũng cần thận trọng ^[8]. Với nhóm bệnh nhân này, việc tự ý cắt giảm thực phẩm để tránh đầy hơi có thể làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng, do đó bắt buộc phải có sự theo dõi của chuyên gia dinh dưỡng ^[8].

Trẻ em mắc hội chứng ruột kích thích thường xuyên kêu đau bụng, đầy hơi sau các bữa ăn có nhiều gia vị họ hành cũng nên được theo dõi và đánh giá cẩn thận xem có thuộc phân nhóm nhạy cảm với fructan hay không ^[5].

Hướng dẫn sử dụng tỏi tây thực tế

Đối với những người hay bị đầy hơi nhưng vẫn yêu thích hương vị của tỏi tây, việc điều chỉnh cách chế biến và lựa chọn phần dùng có thể giúp giảm bớt lượng chất gây kích ứng.

Chỉ nên sử dụng một lượng vừa phải tỏi tây trong mỗi bữa ăn thay vì ăn dồn một lượng lớn ^[1]. Do chưa có dữ liệu nghiên cứu chỉ định chính xác mức dung nạp an toàn cho từng đối tượng cụ thể, việc lắng nghe phản ứng của cơ thể là nguyên tắc quan trọng nhất. Nếu đang có các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính, người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được cá nhân hóa thực đơn ^[8].

Đối với người nghi ngờ cơ thể nhạy cảm với fructan, có thể thử tạm thời cắt giảm tỏi tây cùng các thực phẩm họ hành trong vài tuần để theo dõi sự cải thiện của hệ tiêu hóa ^[7]. Sau đó, người dùng có thể thử ăn lại từng chút một để xác định ngưỡng tiếp nhận an toàn của riêng mình ^[4].

Tỏi tây là thực phẩm bổ dưỡng nhưng lượng fructan cao trong loại rau này có thể khiến những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm bị đầy hơi và đau bụng quặn thắt ^[1], ^[2]. Tình trạng này không đồng nghĩa với việc phải loại bỏ hoàn toàn món ăn yêu thích, mà là dấu hiệu cho thấy bạn cần điều chỉnh khẩu phần cho phù hợp với thể trạng. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, cân bằng và chủ động thăm khám chuyên khoa khi các rối loạn tiêu hóa kéo dài.